De coronacrisis zet het leven van en in de kerk behoorlijk op z’n kop. Dat lijkt me het understatement van dit jaar. ‘Traditionele’ kerkdiensten waarin een ongelimiteerd aantal mensen samen konden komen, die lekker uit volle borst mee konden zingen en na de dienst heerlijk met elkaar onder het genot van iets te drinken na konden keuvelen zijn sinds eind maart voor langere tijd van de baan. In veel kerken zijn de online-diensten met beeld en geluid een zoektocht met allerlei experimenten begonnen. Het zijn eigenlijk stuk voor stuk missionaire (noem het ‘evangeliserende’) diensten geworden omdat de meeste diensten laagdrempelig voor een ieder te volgen zijn. Ook de voorgangers moeten zichzelf opnieuw uitvinden. Ze moeten zich vaardigheden aanleren die zij in de meeste gevallen nooit geleerd hebben. Daarover wil ik in een later stadium iets schrijven.
In de voor-corona-periode werd er al heel veel gepionierd (geëxperimenteerd) ook binnen ‘gewone’ gemeenten. Op allerlei manieren richtten kerken zich naar buiten. Er gebeurden daarbij veel mooie dingen. Een van de vragen die daarbij ook in beeld komt is of wij in deze tijd ook ‘zieltjes mogen winnen’? De laatste tijd – ook voor de corona – was er het idee ontstaan dat ‘zieltjes winnen’ hoort daar voor velen niet meer bij. Dat was volgens velen iets van voorbije tijden. Deze vraag komt ook naar boven bij de onlinediensten in de coronatijd.
Nu zijn er zeker goede redenen om op dit punt kritisch naar het verleden te kijken, maar zou dat laatste echt zo zijn? Of zou de meest wezenlijke missionaire dienst van de kerk misschien toch kunnen liggen in het in contact brengen van mensen met Jezus Christus? Zouden ‘zieltjes’ juist in verbondenheid met Hem niet kunnen uitgroeien tot florerende ‘zielen’?
Die vraag komt natuurlijk direct als een boemerang terug bij de gemeente en ook bij mijzelf: ben ik meer mens geworden door mijn geloof en mijn betrokkenheid bij de kerk? Dat kan een confronterende vraag zijn, maar het is goed als we deze in de gemeente elkaar toch durven te stellen. Want als de gemeente me (onverhoopt) eigenlijk niet helpt in mijn mens-zijn (menswording!), dan is er ook weinig reden anderen uit te nodigen te kiezen voor Jezus Christus. Want dan ‘bekeer’ je je tot meer van hetzelfde. Maar als daadwerkelijk blijkt dat die keuze tot ‘meer dan het gewone’ leidt, dan ontstaat er een basis om ook niet-gelovigen uit te dagen hun kaarten op Jezus Christus te zetten.
Het gaat hier om een heel belangrijke zaak. Wat is de plek van het christelijk geloof op de markt van welzijn en geluk? Is het een kraampje als willekeurig elk ander kraampje met ongeveer dezelfde spullen? Of kun je daar iets krijgen wat nergens anders wordt aangeboden? Laat ik een voorbeeld geven uit het nabije verleden. De campagne #doeslief die door SIRE werd geïnitieerd: je werd opgeroepen om in deze tijd van algemene verharding oog te hebben voor de behoeftes van de ander. Ook christenen worden vanuit de Bijbel opgeroepen om ‘lief te hebben’ en ‘goed te doen’? Is dat werkelijk anders dan de #doeslief-campagne? Ik denk dat wij vanuit onze christelijke gemeenschap werkelijke langdurige aandacht en steun kunnen bieden aan de ander. Dit maakt volgens mij het verschil maakte met andere soorten van liefdadigheid. Mensen moeten het kunnen ervaren, beleven. De liefdadigheid of christelijk gesproken ‘diakonia’ van de christelijke gemeente droeg al in het verleden werkelijk bij aan de verspreiding van het christendom. Ik kan me voorstellen dat niet iedereen gecharmeerd is van dit soort markttaal, maar hoe dan ook zullen we in de gemeente ons over deze vragen moeten buigen.
Want de stap om in deze tijd christen te worden, lijkt steeds groter te worden. Dat heeft te maken met de vaak grote afstand van mensen tot de wereld van het christelijk geloof en helaas ook met het negatieve beeld dat velen van kerk en geloof hebben. We leven immers in een tijd van beleving, van willen ervaren. Willen mensen iets gaan zien in het christelijk geloof, dan moeten ze de waarde daarvan kunnen proeven, kunnen beleven. Het is dan ook niet verwonderlijk dat bekeringen vaak via relaties verlopen. Iemand proeft iets van het geloof van de ander, wordt nieuwsgierig, gaat op onderzoek uit en besluit christen te worden. Een jonge vrouw die door haar contact met christenen tot geloof was gekomen vertelde: ‘Ik moest tot mijn eigen verwondering erachter komen dat ik een godsgeloof heb ontwikkeld. Daar heb ik lang mee geworsteld. Ik heb er eindelijk maar aan toegegeven. Ik heb mijn hele leven herzien. Dat is heel helend geweest. Mijn leven is behoorlijk op z’n kop gekomen. Ik doe niet meer zo moeilijk over dat je grootse dingen wilt bereiken.’ Ook zij moest ‘wennen’ aan het idee dat er in haar leven echt een knop was omgegaan. Nog steeds ontdekken in ons land mensen de kracht en de schoonheid van het christelijk geloof. ‘Zieltjes winnen’, het gebeurd nog steeds. Door relaties, door ‘goed doen’ door zoveel andere zaken. Laten we elkaar niet aanpraten dat de tijd van ‘zieltjes winnen’ achter ons ligt. Nee, het is niet de zeepkist die daarvoor moet worden bestegen, maar eerder de aloude manier van werkelijk aandacht en hulp geven aan je naasten. Zou het kunnen zijn dat we – vertrouwd als we vaak zijn met de kerk en de christelijke traditie – dat helemaal niet meer zo scherp zien? Gelukkig de gemeente die ‘bekeerlingen’ in haar midden heeft.
In deze coronatijd is de kerk naarstig op zoek naar hoe zij in en na deze tijd kerk kunnen zijn. Misschien scherper gesteld: Hoe kunnen de kerken zich ontworstelen aan het dilemma tussen verstarring en beleving? Moet zij zich onveranderlijk vasthouden aan haar oude dogmatische wortels, of geeft zij zich over aan grenzeloze vrijzinnigheid. In beide gevallen mist ze aansluiting bij de behoeften van de (post)moderne mens. In beide stromingen blijft de liturgie strak en conservatief terwijl de kern van het geloof en de essentie van het Evangelie worden verdrongen door respectievelijk krampachtig kerk-zijn of juist niet langer op een kerk willen lijken. Een kerk die zich openlijk afvraagt of God wel bestaat en de Bijbel tot een interessant literair verschijnsel maakt, reduceert God tot een menselijk bedenksel dat op den duur het opstaan op de vroege zondagmorgen niet meer waard is. Zij verliest haar angel, het mysterie van de opgestane Christus, de ongemakkelijke wrijving die het geloof in een God die niet te doorgronden valt, met zich meebrengt. Ondertussen dendert de wereld door en bereikt de kerk in haar verschijningsvorm in snel tempo haar uiterste houdbaarheidsdatum. Als er nu niets verandert, is het christendom in Nederland binnen enkele decennia op sterven na dood en verliest onze samenleving voor altijd haar diepste
We zijn zulke individualisten geworden, dat het eerste woord dat vier- of vijfjarige kinderen leren schrijven ik is: ik, een losstaand, eigen individu. Maar wie ben ik dan? Wat betekent die ik? Wie geeft er invulling aan de identiteit van onze jonge kinderen? Als onze ouders in niets geloven en niet weten waarvoor ze staan, hoe zouden onze kinderen dat dan moeten weten? Mensen gaan op zoek en nemen beslissingen die hen dichter brengt bij hun levensdoel – of niet. Dit is het twijfelachtige wonder van de vrije wil.
In die zoektocht kan een levende en betrokken kerk voeding geven aan de zoekende ziel en haar volgelingen helpen hun levensbestemming te vinden. Onze maatschappij is verweesd en schreeuwt om leiders met een verhaal. Het geloof biedt die noodzakelijke richting en houvast. De kerk kan het broodnodige sociale vangnet vormen in onze wankelende welvaartstaat, maar uitgerekend deze christelijke stem is verstomd. De christelijke stilte ten aanzien van de grote vragen van vandaag zoals milieuproblematiek, armoede en sociale ongelijkheid is een fluisterstem geworden. Gebrek aan een uitgesproken en principieel getuigenis heeft de rol van religie in de moderne maatschappij tot bijna nul gereduceerd.
In de jaren zestig van de vorige eeuw kwam een ontkerkelijking op gang die tot op de dag van vandaag doorgaat. Maar al eerder is de kerk ontzield geraakt. Sprankelend geloof werd door papier en inkt verstoten. Levende ervaring door ratio verdreven. Niet God, maar religie is een heilige zaak geworden. Wat we vergeten is dat God ons niet nodig heeft om te bestaan. God is.
Willen we mensen weer terug de kerk in krijgen en voorkomen dat nog meer gemeenteleden vroeg of laat de kerk verlaten, dan moet zij geen geloof van angstig “gij zult niet” maar van opgewekt “u mag wel!” prediken. Hierin ligt vooral een uitdaging voor de kerken.
Van gebrokenheid naar heelheid, van scheiding naar eenheid, dat is de grote uitdaging voor de postmoderne christen anno nu. Dit nieuwe christen-zijn vereist een grote ommezwaai in ons denken. Het zal geen eenvoudige weg zijn, de kerk zal verkeerde afslagen blijven nemen (zoals christenen door de eeuwen heen zo vaak hebben gedaan) maar stil zijn is geen optie meer. En dus moeten we op zoek naar een nieuwe manier van christen zijn – het christen 2.0 zoals ik dat noem. Levend en overtuigend, maar ook transparant en eerlijk.
De eerste stap op weg naar dit nieuwe christendom is een terugkeer naar de kern van het Evangelie. Het goede nieuws van de dood en opstanding van Jezus Christus is radicaal en zal altijd op weerstand stuiten. Zij is echter ook een boodschap van oneindige inclusieve liefde en genade. De grenzeloze liefde van God en Zijn genade voor ons feilbare mensen is wat het christelijk geloof van andere religies onderscheidt, en wat ons in staat stelt bruggen te slaan. Wat voor mij onvervreemdbaar is dat ik Jezus Christus belijd als mijn Opgestane Heer. Over de invulling van kerkelijke dogma’s en theologische zienswijzen valt te discussiëren, over de essentie van het Evangelie niet.
De tweede stap is het erkennen van de diepe pijn die de kerk haar volgelingen door de eeuwen heen heeft berokkend – en blijft toebrengen. Het wordt tijd dat de kerk op de knieën gaan en haar zonden belijden: het onrecht dat zwarten is aangedaan, kleurlingen, vrouwen en kinderen, andersdenkenden en andersgelovigen.
De derde stap is niet langer kijken naar dat wat verdeelt, maar wat samenbindt – als kerken onderling, maar ook als kerk en alles wat daarbuiten ligt. We zijn allen schepselen van God die mogen rekenen op Zijn onvoorwaardelijke liefde.
Het wordt tijd dat de kerk leiderschap toont. Dat wij leiderschap gaan tonen. Iedereen die zich christen noemt is gewild of ongewild de kerk. Ik als gelovige ben deel van de gemeente van God en zal dus als gelovige mijn verantwoordelijkheid moeten nemen en leiderschap moeten tonen op de plaats en plek die God mij heeft toebedeeld. Het is zoals de vrouwelijke pastor Bridget Willard schreef: “Kerk is niet waar je samenkomt, kerk is geen gebouw, kerk is wat je bent. Laten we niet naar de kerk gaan, laten we de kerk zijn.”
(Na twintig afleveringen van ‘meditaties in tijden van corona’ heb ik besloten dat dit de voorlopig laatste meditatie is in deze reeks. Niet dat ik ophoud met bloggen, maar er zijn ook nog andere vormen en onderwerpen die aandacht verdienen. Ik hoop van harte dat veel mensen iets gehad hebben aan de meditaties en dat onze Here God mag werken via deze woorden.)
Verwondering, verrassing dat God die zo verheven is, tegelijk zo nabij kan zijn, zo betrokken op ons, op mij. Zo nabij dat ik voor hem een woning kan zijn. Deze psalm gaat over Gods grootheid én nabijheid. Over een God die ver is én tegelijk nabij. Maar liefst zeventien keer staat in dit lied het Hebreeuwse woordje kol: heel, al, alles. Vers na vers benadrukt dit lied dat God goed is voor alles en voor allen. Voor heel zijn schepping en al zijn schepselen. Voor alle geslachten en in alles wat hij doet.
En deze God die het geheel overziet en draagt is tegelijk betrokken op de enkeling, die ene mens. Die gevallen is, die gebukt gaat, die honger heeft, die hem aanroept. Ja onder miljoenen, heeft hij ook mij op het oog. En andersom: de ogen van allen wachten op U (vers 15a) Want voor velen was het geen makkelijke tijd. Een aantal weken geen kinderen of kleinkinderen zien. Zorgen over het werk. De angst om ziek te worden. Degenen die ziek geworden zijn en daar nog lang niet van zijn hersteld. De vraag hoe lang we nog in deze situatie zitten en wanneer het weer normaal wordt. Ogen die wachten. Dat zeggen we niet zo snel. Het gaat om het wachten op de Heer. Daar gaat vers 16 verder op in: Gij doet uw hand open en verzadigt al wat leeft naar uw welbehagen God opent zijn handen door mensen die hun handen openen. In een Joods midrasj – uitleg – wordt dit vers 16 daarom als volgt vertaalt: Hij verzadigt al wat leeft met wil. Hij verzadigt al wat leeft met wil…. En de uitleg van de rabbijnen hierbij is dan: aan ieder mens die voor God openstaat geeft God het verlangen om de dingen te willen die bij God horen. En zo kan God hen dan ook gaan geven wat ze willen. Zo lezen zij ook vers 19 waar in onze vertaling staat: Hij vervult het verlangen van wie hem eren. De Joodse uitleg van dit vers is: de wil van die hem vrezen vormt hij. In deze psalm wordt bezongen hoe de schepselen beseffen dat zij het voedsel uit Gods hand ontvangen. Zoals een jonge vogel wacht op het eten dat vader of moeder vogel komt brengen. Zo kijkt de gelovige uit naar de Vaderlijke zorg van onze Schepper. Jezus Christus zegt in Johannes 15: wat je de vader in mijn naam vraagt zal hij je geven. Het is kennelijk mogelijk om zo te groeien in je omgang met God, zo gekneed en gevormd te worden en met Hem één van geest te zijn, dat je steeds beter aanvoelt hoe God de dingen ziet en waar Hij aan het werk is of aan het werk wil gaan. En dat je eigen denken en doen en met name ook je gebedsleven steeds meer in lijn komt met de wil van de Vader. Wachtende ogen: Ogen die vol verlangen uitkijken. Ogen die willen zien wat God doet. Die daar niet aan voorbij willen kijken, maar willen zien dat die zorg er inderdaad is. Wachten is in de Bijbel nooit afwachten. Maar wel het besef dat alles wat we hebben van de Heer komt. Gegeven wordt door God. En dat Hij zal geven wat we nodig hebben. De ogen van allen wachten op de Heer, totdat Hij geeft. Niet uit onzekerheid, maar uit geloof dat God zal geven. Als mens zijn we altijd in alles van de Heere afhankelijk. Nu in deze tijd beseffen we des te meer dat we van Hem afhankelijk zijn. We kunnen niet anders dan ons leven in Zijn hand leggen. We kunnen niet anders dan met onze ogen ‘wachten’. Dat betekent niet niets doen. Dat betekent actief zijn. In het zoeken van de Heer. In het zien hoe God ook in een moeilijke tijd doorhelpt. In het ervaren dat God kracht geeft om bezig te zijn. Wijsheid geeft om beslissingen te nemen. Dat kunnen wij niet uit onszelf. De Heer geeft dat. Daarom wachten we op Hem.
Ja, we moeten het horen. We moeten het tot ons door laten dringen. We moeten het laten weerklinken in ons leven. Jezus wil dat. Hij roept het uit. Voor God was dat niet nodig. God hoort ook de stille schreeuw van ons hart. Hij leest de pijn in onze ogen. Niemand hoeft voor God te roepen: mijn God, waarom? Ook Jezus hoefde dat voor God niet. Hij deed het voor ons. Wij moeten horen. Wij moeten iets leren beseffen. Jezus schreeuwt een vraag uit: Waarom mij? En het is zo’n ‘waarom’ vol verbijstering. Zo’n ‘waarom’ dat het heeft opgegeven nog te willen begrijpen, maar dat eindeloos diepe pijn stem geeft. Jezus hangt daar niet voor zichzelf. Hij hangt daar voor ons allen. Hij is het hoofd van alle dingen. Van alle mensen en de hele schepping. En Jezus zegt niet: ik ben alleen. Hij zegt: u hebt mij verlaten. En God verlaat hier dus niet alleen Jezus. Maar in hem verlaat God hier alles en iedereen. En het hele gewicht daarvan, dat voelt alleen deze ene man. En als God gaat, dan gaat het licht uit. En wat overblijft is een godverlaten, godvergeten wereld. Je kunt zeggen: dit is de hel. Jezus ervaart hier iets wat niemand zo ervaren heeft. Deze schreeuw van Jezus aan het kruis. Het is ook de schreeuw van de schepping. Jezus schreeuwt hier niet alleen voor en namens de mensen. Hij schreeuwt namens de hele schepping. Waar nu alle licht is gedoofd, en geen vogel meer zingt. Deze Godverlaten wereld waar de machten van de duisternis. De woestheid en ledigheid van voor het begin weer vrij spel heeft. Die schepping die zo deelt in de gevolgen van de zonde. Die is hier begrepen in deze schreeuw. Alles schreeuwt hier mee. Jezus schreeuw neemt alle schreeuwen in zich op. Voor alle machteloosheid, alle onrecht, al het verdriet dat ons mensen kan overkomen. Door andere mensen aangedaan, of je overkomen door deze kapotte wereld. Ziekte, depressie, gebrokenheid in je relatie, of in de relatie met je kinderen, met je ouders, met vrienden. Een ongeluk, of verdriet omdat niet lukt wat je wilt bereiken, werkeloosheid en lichamelijk ongemak. Soms praten wij mensen dan niet meer met God. Begrijpen we er soms helemaal niks meer van. Maar Jezus daalt in die diepste, donkerste momenten af. Begrijpt ons hierin beter dan wij onszelf begrijpen en neemt ons zwijgen en ons schreeuwen en alles er tussen in op in deze ene hartverscheurende schreeuw. En is zo echt Immanuel, God mét ons!! Jezus sterft te midden van zijn vragen. Binnen zijn aardse leven is hij niet verhoord. Er is een nare, wrede, niets ontziende dood. Er is geen uitkomst, geen verhoring. Daarmee deelt Jezus in al die pijn van onverhoorde gebeden, van lijden zonder zin.
Dan is er die tweede schreeuw en sterft Jezus daar aan het kruis. Je zou misschien verwachten dat het dan nog donkerder wordt. Maar nee, Als Jezus sterft, wordt het juist weer licht. Jezus neemt in zijn dood alles mee en alles weg. Dood, duisternis, vloek, oordeel, kloof, breuk. Matteüs schrijft: Nog eens schreeuwde Jezus het uit. Toen gaf hij de Geest. Dat doet hij echt actief, als een eigen keuze. De geest geven. Jezus schreeuwt het nog eens krachtig uit. In deze schreeuw klinkt er naast al het andere ook iets mee van overwinning. Want juist als Jezus met deze laatste schreeuw sterft begint het weer licht te worden. Voor mensen zoals wij is Jezus hier deze duisternis door gegaan. Voor ongevoelige en dubbelzinnige types als wij is deze eindeloos gevoelige en eenvoudige mens verscheurd door pijn en verdriet. De God die met ons een leven lang geduld heeft, die ons de tijd geeft om tot bezinning te komen en naar Hem terug te keren, is bij zijn eigen Zoon huiveringwekkend consequent, voor ons, in onze plaats: Jezus wordt genegeerd en in de steek gelaten. En in Jezus’ naam komt nu ons leven lang Gods roep tot ons: keer om, kom terug, hier ben ik, hier ben ik! Waar wij ook in verzeild raken, in Jezus naam blijft voor ons nu die stem van God, die van het Evangelie: hier ben ik, ik hoor je, ik ben bij je, we gaan er uitkomen. ‘Mijn God, mijn God, waarom hebt U mij verlaten?’ En er komt geen antwoord. God lost het raadsel van het kwaad niet op, maar draagt het voor ons weg. Onbegrijpelijk. Het wonder van liefde die zin schept en nieuwe betekenis in het leven roept. Nooit heeft iemand ons zó liefgehad als de God die zijn eniggeboren Zoon gegéven heeft om te ondergaan wat wij moesten ondergaan en om zo iedereen die in Hem gelooft eeuwig leven te geven. Nooit zullen we deze liefde begrijpen. Er gaat er bij God een deur open. Voor jou, voor mij en voor alle mensen.
Brandend Zand 