In deze periode begint voor christenen de tijd van Advent: verwachtingsvol uitzien naar de herdenking van de komst van Jezus Christus in deze wereld. Zijn volgelingen – christenen – worden opgeroepen om juist dan na te denken over hoe zij Jezus Christus volgen en hoe ze Hem ingang in hun leven wil geven. Willen ze echt hun geloof hun leven laten bepalen? Dat vergt in deze tijd het een en ander van de christen.
Want zo bij tijd en wijle poppen er weer bepaalde discussies op waarbij de conclusie is dat religie – dus ook het christendom – misschien een mooie levensovertuiging is maar toch alleen beleden moet worden ‘achter de voordeur’. Wanneer dit soort discussies zich voor doen denk ik dat juist christenen de opdracht hebben zich uit te spreken. Zij moeten in een democratie leren het publieke debat niet schuwen. Dat is volgens mij een voorwaarde van christelijke ethiek die beraadt hoe men goed moet handelen. In navolging van de lijn van kerkvader Augustinus is het de opdracht van een christen op zoek te zijn naar de zuiverheid van het christelijk handelen en naar het compromis in een gemengde wereld. Dit zou een christelijke ethische levensoriëntatie moeten zijn. Hierbij is ethiek meer dan alleen reflectie op handelen. Christelijke ethiek zou zich rekenschap moeten geven van de vraag naar wezen en bestemming van de mens.
Over het algemeen veronderstelt ethisch handelen vrijheid om keuzes te maken. Maar waardoor wordt een keus voor het goede bepaald? Is het de rede die de toon aangeeft? En moet de wil de rede volgen, zoals ethici vanaf de oudheid tot en met Kant verdedigd hebben? Bij hem treedt de wil als bepalend element op de voorgrond. Niets anders kan in absolute zin voor Kant en de zijnen goed heten dan de redelijke wil. Een visie die nog altijd aanhangers heeft, maar tegelijk heftig bestreden is onder invloed van Schopenhauer, Nietzsche en Freud. Maar je behoeft geen christen te zijn om te erkennen dat de wil op drift is geraakt en mensen geneigd zijn tot kwaad.
Daarbij laat het christendom met haar belijdenis van zonde en genade wel een eigen geluid horen. Het kwaad schuilt in de wil zelf, de wil die zich van God heeft afgekeerd, de verdorven wil. Dat is geen tragiek, maar schuld. Daarom begint christelijke ethiek, zo leert Calvijn, niet met vrijheid, zij begint met bevrijding. Een mens behoeft zich niet zoals baron Von Münchhausen zelf uit het moeras op te trekken. De Tien Geboden beginnen met de proclamatie van God die bevrijdt. En het apostolisch getuigenis verkondigt de bevrijding van de wil uit de macht van de zonde tot de vrijheid van het leven als kinderen van God. Zo wordt de wil tot rede gebracht. Het goede is niet inherent aan de mens. Het is vrucht van de Geest. Geloof, hoop en liefde zijn geen te verwerven deugden, maar gaven van de Geest. Christelijke ethiek staat zo gezegd, in de schijnwerpers van Pasen en Pinksteren. Het vrije leven is het leven in gehoorzaamheid en liefde onder de tucht van de Geest die ons het gebod leert verstaan.
Maar wat betekent dat nu voor de concrete velden van de politiek, de sociale ethiek, de gezondheidszorg, de economische vragen? Wat is de christelijke boodschap voor leven en samenleving? En volgens mij zit ‘m daar de kneep. Immers, dwang is niet verenigbaar met het christelijk geloof. Kerkhervormer Maarten Luther verwoordde het eens zo: ‘Een christen is een vrij heer over alle dingen en niemands onderdaan.’
Maar hoezeer christenen ook hun best moeten doen om via argumentatie verstaanbaar over te komen, uiteindelijk staat een ethische reflectie die zich de wet laat voorschrijven door de Geest die hem bepaalde gedragsregels voorhoudt; weer in de woorden van Luther: ‘Een christen is een dienstbare knecht van alle dingen en ieders onderdaan.’ Omzien naar elkaar, de ander belangrijker achten dan jezelf Dat maakt de christen weerloos in een wereld waar de autonomie van het Eigen Ik hoge ogen gooit. Nu is dat voor het christelijke geloof geen vreemde zaak. Een christen is, zo laat het Nieuw Testament zien, een vreemde eend in de bijt van de samenleving. Wat mensen doet ophoren en doet vragen naar de Weg is ten diepste niet de argumentatie, maar een getuigend leven in de navolging van Christus. Ik denk dat christenen juist nu moeten laten zien in woord en daad dat hun levensoriëntatie van barmhartigheid en solidariteit in een samenleving waar individualisme de heersende levensfilosofie is hét Verschil kan maken. Laten we daar in de periode van Advent verder over door denken.
Maakbaarheid is een term die uitdrukking geeft aan de menselijke ambitie om het leed uit de wereld te krijgen, tragiek te verbannen en geluk te realiseren. Het draait bij maakbaarheid om het perfecte leven en de perfecte samenleving.
Vandaag manifesteert maakbaarheid zich in de prestatiemaatschappij. Wij zijn ons leven gaan begrijpen als een persoonlijk project dat wijzelf moeten laten slagen. Wanneer je leven mislukt, is dat je eigen schuld, had je maar harder moeten werken. Daarbij ligt de lat hoog: perfectie is de norm. De grootste vrees is middelmatigheid.
De prestatiemaatschappij wordt vergezeld door een preventiestaat. Die gaat nog sterker uit van maakbaarheid dan voorheen de verzorgingsstaat deed. Beleidsinterventies worden steeds ambitieuzer en indringender. In een preventiestaat ligt de focus niet meer op het compenseren van leed, maar op het voorkomen ervan. In de preventiestaat draait het om een zo lang mogelijk gezond en energiek bestaan. Dat vormt een robuuste basis om productief door het leven te gaan. Vandaag de dag bestrijden we vooral risico’s; van mógelijke gevaren, die zich kúnnen gaan voordoen. Ook hier is perfectie de eis: ons mag niets meer overkomen. En de overheid moet dat garanderen.
Dit gaat gepaard met intensieve leefstijlpolitiek: toezicht, monitoring en nudging (mensen een duwtje in de goede richting geven) zijn daarbij centrale beleidsinstrumenten, gericht op het beïnvloeden van het gedrag van individuen.
En dan ineens is er die coronacrisis. Het immense project om het noodlot uit te bannen wordt ruw verstoord. Net als velen koesterde ik in het begin de stille hoop dat corona een gamechanger zou zijn. Het coronavirus zou ons kunnen doen inzien dat maakbaarheid maar relatief is, dat tragiek en leed altijd onder ons zullen zijn, en dat we ons op een andere manier daartoe moeten leren verhouden. We werden gedwongen tot rust. Rust is bedoeld om het leven te vieren en vollediger mens te zijn. De lockdown (nu al de gedeeltelijke tweede) gaf bovendien de kans om aan het juk van de prestatiemaatschappij te ontkomen. Ineens zaten we allemaal thuis, met leeggeveegde agenda’s in een samenleving waar niets meer te beleven viel.
Ja, ja corona als gamechanger. Hoe kon ik zo naïef zijn? Nog onverzettelijker beten we ons vast in het ideaal van maakbaarheid. Als in een reflex schakelden we door naar een nóg hogere versnelling. Haast in een oogwenk maakten we ons bestaan coronaproof, christelijke organisaties en kerken inbegrepen, vertolkt in een onwaarschijnlijke hoeveelheid protocollen.
We noemen dit alles ‘veerkracht’… of is het een prestatiemaatschappij in overlevingsmodus? We zoeken ook driftig steun bij de preventiestaat. Die kreeg de wind nog meer in de zeilen. Het voortdurende mantra bij persconferenties is: ‘We zullen het virus eronder krijgen’. Elke besmetting is er één te veel en daarom gaan we voor de zekerheid maatregelen stapelen.
Natuurlijk gaat het volk op een gegeven moment morren. De preventiestaat moet wel de prestatiemaatschappij blijven bedienen. En die heeft nu wel lang genoeg stilgelegen, zo vinden we massaal. De fear of missing out wordt te groot; uitgestippelde life-events moeten doorgang krijgen. Daarom moet alles nu zo snel mogelijk weer normaal worden. Begrijp me goed: natuurlijk moet er gehandeld worden; een venijnig virus bedreigt volksgezondheid en zorgstelsel. Maar hoe lang kunnen en willen we dit nog volhouden? Wanneer is de rek uit onze veerkracht? En hoeveel preventiestaat kunnen we nog opbrengen, financieel en moreel? Wanneer gaan we ons serieus rekenschap geven van de fragiliteit en onzekerheid van het menselijk bestaan?
Wil de samenleving van morgen er anders uitzien, dan zullen we dit heilloze spoor moeten verlaten. We moeten toe naar een minder verkrampte omgang met maakbaarheid en een meer ontspannen manier van leven, waar de boog niet immer strak gespannen staat.
Bij uitstek de christelijk-sociale traditie biedt een variëteit aan bronwoorden voor deze heroriëntatie. Tragiek raken we nooit helemaal kwijt en we kunnen ons daar maar beter mee verzoenen. Dat begint met de kunst van het loslaten. Loslaten of stoppen resulteert in momenten van nietsdoen.
Uiteindelijk zal dit uitmonden in ‘gelatenheid’ en ‘rust’. De notie ‘gelatenheid’ uit de middeleeuwse mystiek kan hierbij helpen. Gelatenheid is het vermogen de dingen gewoon ‘te laten zijn’, zodat er ruimte ontstaat voor iets anders: onze vrijheid. Door de dingen te laten zijn wat ze zijn, stellen we grenzen aan de trivialisering van ons bestaan. We voorkomen dat de drift tot presteren en interveniëren oeverloos wordt. In de woorden van theoloog Erik Borgman: gelatenheid schept een bedding om te ‘leven van wat komt’. Het brengt fundamentele ontvankelijkheid voor de mogelijkheid dat dingen ons ‘toevallen’. In een ontspannen samenleving is een radicale herwaardering van rust nodig. Wij denken: ‘rust roest’ en beschouwen het als een noodzakelijk kwaad. Maar dat is een armetierig perspectief. Rust houden is evengoed een betekenisvolle sociale praktijk.
In de Bijbelse traditie is rust diep verbonden met festiviteit, ontmoeting en liturgie. De schepping van de wereld in het Bijbelboek Genesis vindt zelfs haar voltooiing in een rustdag. Rabbijn Abraham Joshua Heschel noemt de sabbat een ‘paleis in de tijd’, bedoeld om vreugdevol het leven te vieren en om vollediger mens te zijn.
Juist in de rust vallen ons dingen doe die er in de maakbaarheid vaak bekaaid afkomen, zoals gemeenschap, broederschap, solidariteit. Laten dit nu net zaken zijn die een vermoeide prestatiemaatschappij en een overspannen preventiestaat hard nodig hebben.
Laatst kwam ik een artikel tegen in een christelijk blad. Daar werd de toekomst in donkere kleuren geschetst. Terecht. Aardbevingen en tsunami’s, kernrampen, sprinkhanenplagen, ontbossing, klimaatverandering, milieuvervuiling, overbevissing, plastic soep en opwarming van de aarde … het komt allemaal langs. Het staat volgens de schrijver allemaal al in de Bijbel. Die plastic soep ben ik er trouwens niet in tegengekomen, sprinkhanen en aardbevingen wel. Daar val ik niet over. Maar dan wordt het artikel zo afgesloten: ‘Het enige wat wij kunnen doen is beseffen dat de Bijbel waar is en dat God tot Zijn doel komt met deze wereld. Als we in Hem geloven, mogen we uitzien naar een nieuwe aarde. In het Nieuwe Testament van de Bijbel kun je hier meer over lezen.’
Dat vind ik nou een te gemakkelijk evangelie. Dit is wat Bonhoeffer ‘goedkope genade’ noemde, waarvan niet duidelijk is dat ze ons wat kost. Ja, aan aardbevingen kunnen we niets doen, aan overbevissing en plastic soep wel. Alle dreigende rampen worden opgesomd en vervolgens wordt gezegd dat wie gelooft, weet dat alles in Gods hand is en dat we zo ‘ware rust en vrede’ kunnen vinden. Er wordt niet opgeroepen tot bekering, in elk geval wordt niet concreet gezegd wat bekering is.
De profeet Amos sprak ook over rampen en oordelen die over het volk zouden komen. Hij zegt ook waarom. Het oordeel van God wordt opgeroepen door steekpenningen, rechtsverkrachting, sjoemelen in de handel, dienen van andere goden, enzovoort. Maar zijn toepassing is niet: als je op de Heer vertrouwt dan komt alles goed. Dit zegt hij: als je je niet bekeert dan zal de dag van de Heer duisternis voor je zijn en geen licht! (Amos 5: 23-24)
Alleen als je je bekeert tot God kun je behouden worden. En wat is dan bekeren? Dat je je omkeert. Je leeft niet langer met je rug naar God toe, maar met je gezicht naar God toe. Je wil Hem zien, je wil graag dat Hij jou aankijkt met ogen vol liefde en een hart vol warmte. En je wil uit zijn mond de Woorden horen die een weg wijzen die niet doodloopt maar die uitloopt op het leven. Bekering is dat je je omkeert, dat je het roer in je leven omgooit, of liever: dat je God het roer in je leven laat omgooien omdat Hij je aanraakt door zijn Geest. De ommekeer die de bekering van je vraagt, dat is een ommekeer die de Geest in je leven bewerkt. Maar dat betekent niet dat je dus maar moet gaan zitten afwachten. Want heel de Bijbel door, zowel in het Oude als het Nieuwe Testament komt de oproep naar ons toe: Bekeer u! Dat is ook de kern van de boodschap die Jezus brengt in Israël. Bekeer u! In het Marcus-evangelie zijn dat de eerste woorden die we uit Jezus’ mond horen als Hij gaat prediken. ‘Bekeert u en gelooft het evangelie!’ Dat is een oproep waarop wij moeten antwoorden, en als je dat doet dan zeg je achteraf: ik deed het niet zelf, de Geest van God heeft dat in mij gedaan. Dat is bekering: dat je door de Geest je omkeert, het roer in je leven omgooit, dat je ermee stopt om almaar met je rug naar God toe te leven: je draait je om en gaat met je gezicht naar God toe leven. Een radicale verandering, een verandering die je raakt tot in de wortel van je bestaan: je leeft niet langer voor jezelf maar voor God. Van aangezicht tot aangezicht.
Als ik zo mijn oor te luister leg verkeren kerken de laatste tijd in crisis. Deze crisis heeft – denk ik – verschillende oorzaken, bijvoorbeeld: de jarenlange secularisatie die geloofsgemeenschappen de komende tijd zullen decimeren en de coronacrisis die kerken op z’n minst uitdaagt naar de eigen rol te kijken. Volgens sommigen moeten men zich dan ‘herkerken’ of wordt er stoer gezegd dat we zelfs af moeten van het idee van een levenslang predikantschap. (sic) Als ik hier verder nadenk popt bij mij de figuur van Paulus op: een apostel en verkondiger van het evangelie maar daarnaast een tentenmaker. Ergens klinkt bij deze gedachte door bij het aankijken tegen het ambt van predikant: of het is een vrijgestelde persoon die zich kan wijden aan de zorg voor de gemeente in de breedste zin van het woord; of een persoon die naast een betaalde baan de zorg in de gemeente ‘erbij’ doet. Hoewel ik een warm voorstander ben van de eerste opvatting, zie ik om me heen dat de tweede opvatting steeds meer opkomt. Moet je dan koste wat het kost vasthouden aan de eerste opvatting – hoe legitiem die ook is – of oog hebben voor maatschappelijk veranderende ideeën rondom dit vak?
Laatst kwam ik het idee van social enterprise tegen. Misschien draagt dit idee bij aan het denken rondom het zo geplaagde ambt van de predikant. Social enterprises verdienen geld aan producten en diensten, maar herinvesteren een groot deel van hun winst in hun organisatie en in de gemeenschap om zo hun maatschappelijke missie te verwezenlijken. De maatschappelijke impact van social enterprises wordt gerealiseerd door het aanbod van (verantwoorde) producten en diensten, of door het personeel dat ze in dienst heeft. Een social enterprise:
1. Heeft primair een maatschappelijk doel: impact first. 2. Realiseert dat doel als private onderneming, met of zonder winstoogmerk, die een dienst of product levert. 3. Is financieel zelfvoorzienend gebaseerd op handel of andere vormen van waarde uitruil: is dus beperkt of niet afhankelijk van giften of subsidies 4. Is sociaal in de wijze waarop de onderneming wordt gevoerd: de bestuursfilosofie is gebaseerd op medezeggenschap van alle betrokkenen, is fair naar medewerkers en leveranciers, en bewust van haar ecologische voetafdruk.
Een social enterprise onderscheidt zich van een traditioneel commercieel bedrijf omdat dat zij haar maatschappelijke missie boven financiële doelen heeft gesteld. Commerciële bedrijven, zijn daarom zelden een social enterprise ook al willen zij vaak in hun processen zo min mogelijk schade doen en streven zij er naar om een bijdrage leveren aan een betere wereld. Primair streven zij altijd een financiële doel na. Want willen social enterprises hun missie kunnen realiseren, dan moeten zij ook financieel gezond zijn. Het financiële doel is voor de social enterprise daarentegen slechts een middel om haar eigenlijke, sociale missie te verwezenlijken. Een social enterprise onderscheidt zich van traditionele goede doelen in dat zij financieel zelfvoorzienend is. Financieel zelfvoorzienend wil zeggen dat de social enterprise een verdienmodel heeft gebaseerd op omzet uit diensten of producten. Omdat social enterprises door hun commerciële activiteiten in staat zijn eigen inkomen te genereren, buiten subsidiestromen om, behouden zij een relatief grote mate van onafhankelijkheid.
ik weet het, het klinkt allemaal erg zakelijk en dit stuk ontbeert ook iets van de ‘heiligheid’ van het ambt – iets waar ik dus echt over na wil denken, misschien van roeping naar beroep – maar als we echt het ambt en de kerk willen doordenken dan moeten we het lef willen tonen door ook aan te gaan. Misschien ziet het er vreemd uit om de kerk als ‘onderneming’ te zien, maar uit ervaring weet ik dat veel bestuurders van de kerk dit al jarenlang doen, inclusief de ‘werknemers’, dus laten we het dan nu maar ook op deze manier concretiseren. Veel zaken zullen zeker nog beter doordacht moeten worden zoals de predikant te zien als social entrepeneur en de kerk als social enterprise, maar om alleen maar zo’n concept te doordenken kan op zich al verruimend en verfrissend zijn.
Brandend Zand 