Het leven wordt achterwaarts begrepen, maar het moet voorwaarts worden geleefd. Dat zei de Deense filosoof en theoloog Søren Kierkegaard. We voelen allemaal op onze klompen aan dat dat niet zo eenvoudig is. Als je bijvoorbeeld reist met navigatie helpt het je niet verder als het schermpje je alleen de afgelegde route toont. Je houdt je bezig met het traject dat voor je ligt. Een achteruitkijkspiegel is best handig, Maar je moet er niet te vaak en te lang in turen. Ogen op de weg, handen aan het stuur dus.
Het leven wordt achterwaarts begrepen. Maar het moet voorwaarts worden geleefd. Een uitspraak die ook past in het Bijbelse denken. Het leven wordt inderdaad achterwaarts begrepen. Bijbelschrijvers nemen ons steeds opnieuw mee naar vroeger tijden. Naar wat vorige generaties gelovigen met God hebben beleefd. Wat ze erin hebben geleerd en afgeleerd. En de hele Bijbel is een aansporing om in die keten te staan. Heel bewust te putten uit een rijke traditie van getuigenissen en liederen, verhalen en profetische stemmen. Het is bagage die helpt om iets te begrijpen van het leven en van de God die de Bron en het Doel is van dit leven. En het is een valkuil om te weinig terug te kijken. Alsof je de eerste zou zijn die voor levensvragen staat. Alsof niet al sporen zijn getrokken en wegen gebaand door al degenen die voor ons uit zijn getrokken. Alsof God in vroeger tijden zijn glorie niet heeft getoond. Niet heeft bewezen wie Hij was, is en zijn zal. Inderdaad, het leven wordt achterwaarts begrepen.
Maar er is ook een andere valkuil denkbaar. Namelijk dat je vooral achterwaarts georiënteerd bent en vergeet dat het leven toch echt voorwaarts geleefd wordt. Er zit in ons menselijk bestaan een instinctieve behoefte aan geborgenheid en zekerheid een vasthouden aan oude zekerheden van vroeger tijden. Een hang naar wat bekend is en vertrouwd. Waardoor we terugschrikken voor de weg die voor ons ligt. In heel wat Bijbelverhalen proeven we juist de spanning tussen verder trekken of terugkeren, tussen omzien of vooruitkijken.
Het leven wordt achterwaarts begrepen, het moet voorwaarts worden geleefd. Het is de strekking van de leefregel uit Filippenzen 3. Paulus zet er de zaak op scherp. Hij heeft het niet eens meer over achterwaarts begrijpen. Hij heeft het over loslaten, afleggen, wegwerpen, prijsgeven. Ik vergeet wat achter me ligt en richt me op wat voor me ligt. Ik ga recht op mijn doel af: Christus kennen, de kracht van zijn opstanding ervaren en leren delen in zijn lijden. Je proeft in deze verzen de houding en focus van de sportman. De hardloper die alles wat hem hindert kwijt moet zodat hij vrij is om ongehinderd de eindstreep te halen. En zo zijn roeping als christen te vervullen en volledig tot zijn bestemming te komen.
Paulus laat zijn identiteit niet afhangen van hoe anderen hem zien. Dat kan nogal variëren zo blijkt op Malta. Waar men hem eerst beschouwt als een slecht mens wordt hij, als de slangenbeet hem niet deert, van de weeromstuit opgehemeld tot een soort god. Maar Paulus blijft in dit alles eenvoudig zijn weg vervolgen. Hij stelt zich dienstbaar op, gaat in op aangeboden gastvrijheid. Hij is ondanks alles vrijmoedig genoeg om initiatief te nemen en een zieke onder gebed de handen op te leggen. En dat daarna ook bij velen anderen te doen. Er vinden genezingen plaats. Zo wordt er op Malta ineens iets zichtbaar van het koningschap van Jezus. Ook verkeerde afslagen, zijsporen en schijnbaar doodlopende wegen vallen Godzijdank onder Zijn heerschappij.
Je zou het misschien zelfs kunnen omdraaien. Stormen, schipbreuken en struggles, het zijn vaak Gods voorkeursplaatsen en voorkeurstijden om iets zichtbaar te maken van wie Hij is. Hier zijn het juist de geketende handen van een aangespoelde drenkeling, waar zich even eerder nog zich een giftige slang in vastbeet, die hier de handen van Jezus worden. Die van een onverwachts intermezzo een tijd maken van heel veel zegeningen.
Na drie maanden Malta keert Paulus alsnog terug naar zijn plan A, zijn bestemming: zijn reis naar Rome. In veel andere situaties in de Bijbel kan zo’n plan B route heel veel langer duren.
Denk aan Mozes die na een veelbelovende opleiding aan het hof van Farao wordt geparkeerd in de woestijn en daar compleet uitgerangeerd en in de volstrekte anonimiteit veertig jaar lang het leven leidt van een simpele schaapherder.
Of neem David, hij werd al jong gezalfd tot koning maar kwam vervolgens ook op een zijspoor en moest maar liefst tien jaar wachten voordat hij er daadwerkelijk aan mocht beginnen.
De Israëlieten zwierven maar liefst 40 lange jaren door de wildernis voordat zij het hun beloofde land binnen konden trekken en zeg maar op plan A aankwamen. En eeuwen later verbleven hele generaties maar liefst zeventig jaar als ballingen op plan B in Babel voordat ze weer terug konden keren naar waar ze thuis hoorden.
Misschien is het eerlijker om te zeggen dat niemand van ons werkelijk op zijn of haar plan A leeft. Geen mens beantwoordt immers volkomen aan hoe God zijn of haar leven had bedoeld. Iedere dag opnieuw missen we kleine of grote afslagen. Maken we in ons denken, doen en laten vreemde bochten. Maar kennelijk staat het God niet in de weg om zich met ons te verbinden en met ons mee te bewegen op onze kronkelpaden. Het wonderlijke verhaal van Paulus op Malta herinnert ons eraan dat voor God iedere tijd en iedere plaats in ons leven een gezegende tijd en een gezegende plaats kan zijn op het moment dat wij besluiten om ondanks alles en in alles ons hart op Hem te blijven richten.
Misschien is dat wat ik leer van Paulus op Malta. Om in wat je ook overkomt altijd naar boven te blijven kijken. En te bedenken dat welke ongelukkige afslag je ook hebt genomen en op welk gek kronkelpad je je ook bevindt, de plek waar je bent beland altijd nog een plek is onder de sterren. In de goot belanden en ondanks alles toch blijven kijken naar boven, het is als een soort van psalm 121-momentje: ‘Ik sla mijn ogen op naar de bergen, van waar komt mijn hulp? Mijn hulp komt van de HEER, die hemel en aarde gemaakt heeft.’
In de rechtszitting kort na zijn arrestatie, waarin zijn voorwaardelijke straf werd omgezet in echte gevangenisstraf, vertelde Navalny het gerechtshof in Moskou dat hij christen was geworden.
Tijdens dat proces in 2021 zei hij: ‘Feit is dat ik christen ben… Ik was zelf ooit een behoorlijk militante atheïst… Maar nu ben ik een gelovige, en dat helpt mij enorm bij mijn activiteiten… Er zijn minder dilemma’s in mijn leven, omdat er een Boek is waarin over het algemeen min of meer duidelijk staat welke actie in elke situatie moet worden ondernomen.
‘Het is natuurlijk niet altijd gemakkelijk om dit Boek te volgen, maar ik probeer het echt. En dus is het, zoals ik al zei, waarschijnlijk gemakkelijker voor mij dan voor vele anderen om zich met politiek bezig te houden.’
Navalny citeerde vaak verzen uit de Bergrede van Jezus, in het bijzonder: “Zalig zijn zij die hongeren en dorsten naar gerechtigheid, want zij zullen verzadigd worden” (Matteüs 5:6). ‘Ik heb altijd gedacht dat dit specifieke gebod min of meer een instructie tot activiteit is’, merkte Navalny op.
Aleksej Navalny vocht onbevreesd tegen de corruptie in Rusland en werd vergiftigd, gevangengezet en op 16 februari 2024 vermoord door de staat.
Sinds het nieuws over zijn dood bekend werd, heb ik nagedacht over de woorden van Navalny. Hij zag de instructie van Jezus niet alleen als een belofte die in de toekomst vervuld zou worden, maar als een zeer actuele oproep tot actie. Het motiveerde hem niet alleen om op te komen voor gerechtigheid, maar ook om zich uit te spreken tegen onrecht. Het gaf hem de moed om zijn eigen leven op het spel te zetten in het belang van anderen.
Zijn honger en dorst naar gerechtigheid waren niet alleen spiritueel, maar letterlijk: soms koos hij voor een hongerstaking om de aandacht van de wereld te trekken, soms werd hij uitgehongerd als straf in de gevangenis. Hoe dan ook, hij bleef zich inzetten voor het teweegbrengen van verandering in het politieke systeem van zijn land.
Als Navalny zijn geloof kan vasthouden, gerechtigheid kan blijven nastreven en anderen kan uitdagen om de leer van Jezus te volgen, zelfs terwijl hij gevangen wordt gezet, gemarteld en zelfs vermoord, moeten we misschien allemaal heroverwegen hoe we de vrijheden en kansen die we hebben gebruiken.
Misschien moeten ook wij ons meer uitspreken als er sprake is van misbruik van publieke middelen, ongepaste invloed van de media, het oppotten van rijkdom door enkelingen, of om de verslaving aan geld, seks en macht aan te pakken.
Kunnen we nog meer doen om te pleiten voor de gemarginaliseerden en om ervoor te zorgen dat degenen die aan de macht zijn, werken ten behoeve van degenen die dit het meest nodig hebben? Hoe kunnen we pleiten voor een goed landsbestuur en onze leiders ter verantwoording roepen, en eisen dat degenen die leiding geven dit met integriteit en mededogen doen?
Navalny’s leven, dood en geloof dwingen de vraag af: wat kunnen we vandaag de dag in de naam van Jezus en met behulp van de Bijbel doen om rechtvaardigheid en gerechtigheid na te streven?
In zijn eigen woorden: ‘You’re not allowed to give up!’
Misschien hebben we iets van houvast aan hoe het Paulus vergaat op Malta. Hij spoelt daar letterlijk aan op een stuk wrakhout. Zijn bagage, het hele schip waar hij op reisde, het bleef achter op zee. En daar is hij dan. Op Malta. Zonder bezittingen, te midden van andere drenkelingen. Kwetsbaar, afhankelijk, op onbekend terrein. Hij is nog maar nauwelijks aan land of hij wordt gemeen gebeten door een gifslang. En de lokale bevolking denkt dat hij een slecht mens is. Iemand die ternauwernood aan de zee is ontsnapt en dan door een giftige slang gebeten wordt. Zo iemand zijn de goden niet goed gezind. Het moet hem een miserabel gevoel gegeven hebben. Hij werd op het schip als gevangene natuurlijk al nauwelijks serieus genomen. En nu op Malta, pijnlijk gebeten, is er een tijd lang het isolement. Eerst maar eens afwachten wat voor vlees we in de kuip hebben. Het zal ook iets met Paulus gedaan hebben. De slangenbeet, de argwaan, de afstand. En wat doe je dan, aangespoeld op Malta. Bezeerd. Beschadigd. Aangeslagen.
Het eerste wat we Paulus zien doen is doen wat zijn hand vindt om te doen. En dat is in dit geval: houtsprokkelen. We lezen: “de plaatselijke bevolking gedroeg zich buitengewoon vriendelijk: ze verwelkomden ons en staken een vuur aan omdat het was gaan regenen en koud was. Paulus sprokkelde een grote bos dor hout en legde die op het vuur.” Een mooie nuchtere, praktische opstelling is dit. Hij verliest zichzelf niet in gepieker, gesomber. Nee het is koud, het is nat. Er brandt al een vuurtje, dus handen uit de mouwen en hout sprokkelen. Je dienstbaar opstellen, kijken wat er gaande is en zien waar je iets kunt bijdragen, iets kunt betekenen.
We lezen nog even verder. “Paulus sprokkelde een grote bos dor hout en legde die op het vuur, door de hitte kwam er een gifslang uit kruipen, die zich in zijn hand vastbeet. Paulus schudde de slang echter van zich af in het vuur en bleef volstrekt ongedeerd.” Je kunt dit lezen als: die Paulus hé, het zit hem ook niet mee? Wat een pechvogel. Ternauwernood aan de dood ontsnapt en nu dit. En de manier waarop anderen hem hierin framen zal hem niet geholpen hebben. Maar in plaats van dat dit hem uit zijn evenwicht brengt en het onder zijn huid zijn huid gaat zitten en hij meegaat in het beeld dat anderen van hem creëren, schudt hij de giftige slang resoluut van zich af. En uit het verdere verloop blijkt dat hij dat ook mentaal doet.
Dat afschudden is iets dat bij een leven als christen hoort. Jezus doet ons dat voor. Hij schudt de slang van zich af en zegt: ‘Ga weg achter mij Satan!’ Hij staat daarmee in de traditie van de psalmisten die giftige stemmen buiten zichzelf en in zichzelf aanspreken: ‘Wat ben je bedroefd, mijn ziel, en onrustig in mij. Vestig je hoop op God, eens zal ik Hem weer loven, mijn God, die mij ziet en redt.'(psalm 42). ‘HEER, hoe talrijk zijn mijn belagers, velen vallen mij aan, velen zeggen van mij: ‘God zal hem niet redden.’ U, HEER, bent een schild om mij heen, U bent mijn eer, U houdt mij staande.’ (psalm 3)
Paulus leeft in deze zelfde traditie. Je proeft dat in zijn brieven, bijvoorbeeld in 2 Korintiërs 4: ‘We worden van alle kanten belaagd, maar raken niet in het nauw. We worden aan het twijfelen gebracht, maar raken niet vertwijfeld. We worden vervolgd, maar worden niet in de steek gelaten. We worden geveld, maar gaan niet te gronde. We dragen in ons bestaan altijd het sterven van Jezus met ons mee, opdat ook het leven van Jezus in ons bestaan zichtbaar wordt.’
En hier op Malta blijkt dat dit niet zomaar loze woorden zijn, maar blijkt Paulus hier ook echt in te wortelen en te wandelen. Het geeft hem in uitermate belabberde omstandigheden iets van incasseringsvermogen, veerkracht en koersvastheid.
In zijn boek ‘Onder de wonderboom’ verkent theoloog Eugene Peterson de kloof die er vaak is tussen onze fraaie idealen en de weerbarstige realiteit. Het boek gaat over Jona die we aantreffen tussen Tarsis en Nineve. Tarsis is waar hij zelf in wil wegvluchten, een soort droombeeld, een door hem zelf gecreëerde ideale situatie. Nineve staat voor de weerbarstige werkelijkheid van zijn feitelijke werkplek. Volgens Peterson bevindt ieder mens zich in deze spanning tussen Tarsis en Nineve, tussen droom en realiteit. En het evangelie speelt zich niet af op de laag van ideeën en idealen. Het is nadrukkelijk geografisch. Het gebeurt op specifieke, concrete plaatsen: Hebron, Machpela, Sinaï, Nazareth, Samaria, Galilea. En altijd weer is er in verschillende gedaanten de verleiding van wat we ook wel gnostiek noemen. Een manier van denken die zich afkeert van de beperkingen van plaats en tijd en weinig op heeft met de rotzooi en wanorde van het dagelijks leven. Het richt zich op verheven ideeën, op hoger en dieper. Op het bijzondere in plaats van het alledaagse, op ingewijden en geestelijke virtuozen in plaats van op dwarse, eigenwijze en ploeterende medemensen.
Ik las laatst in de biografie ‘a burning in my bones’ hoe Eugene Peterson zelf zich een leven lang heeft verzet tegen dit wegvluchten uit de weerbarstige realiteit naar ‘meer uitdaging’ of ‘grotere mogelijkheden’. Hij diende als pastor maar liefst 29 jaar Christ Our King Presbyterian Church in Bel Air, Maryland, een dorpje met niet meer dan 10.000 inwoners, hoewel hij van tijd tot tijd in de verleiding kwam om er weg te trekken en ook wel solliciteerde naar een functie elders. Peterson is in zijn biografie pijnlijk eerlijk over wat het van hem heeft gevraagd om te blijven. Over hoezeer hij daar soms tijdenlang in tekort schoot. Maar ook hoe hij juist zo leerde wat Jezus volgen betekent.
‘Life is What Happens To You While You’re Busy Making Other Plans.’ Een uitspraak die ook van toepassing is op Paulus in Handelingen 27 en 28. Hij is bezig met zijn reis naar Rome en wordt onderweg keer op keer bevestigd in deze bestemming en het hogere doel daarvan. Maar dan is daar een heftige storm en een schipbreuk en spoelt hij letterlijk aan op het eiland Malta. Malta was op geen enkele manier deel van zijn reisplan. Je zou kunnen zeggen: een rare, onbedoelde afslag. Malta was zeg maar plan B, een zijspoor.
Ik denk dat heel wat mensen dat gevoel hebben bij hun leven. Je stapte samen in het huwelijksbootje en vormde een gezin maar ergens onderweg strandde dat bootje en brak het in stukken. En sindsdien leef je verder op een ander spoor, plan B zeg maar. Je verloor onderweg een dierbare aan de dood of aan het leven en sindsdien voel je je geamputeerd en je leeft wel verder maar met een gat in je hart. Verlies van je gezondheid, je bedrijf, je goede naam, het kan je het gevoel geven dat je op een zijspoor bent beland. En wat kun je nog verwachten van een leven op plan B? Ging met alles wat je bent kwijtgeraakt, niet ook je levensbestemming overboord? En is er op dit zijspoor ook iets te vinden van God? Beweegt Hij mee van plan A naar plan B?
In de wereld van coaching en trainingen was lange tijd een belangrijke vraag: kijk je naar de wereld door een bril van schaarste of door een bril van overvloed? En het pleidooi was dan dat denken vanuit schaarste ongelukkig maakt. Je bent dan gefocust op wat er niet is. Je stop energie in wat je nog niet hebt. Je ziet het leven vooral als een gevecht, een strijd. Ik moet vechten voor mijn aandeel. Ik moet me onderscheiden ten opzichte van anderen. En je belandt al te snel in een ratrace.
En tegenover dit schaarste-denken werd dan het denken en leven vanuit overvloed geplaatst. Ga uit van overvloed, geloof erin dat er genoeg is en dat het jou ten deel valt. De extreme uitingsvorm daarvan is manifesteren. Als ik iets maar hard genoeg wil,dan komt mijn droom vanzelf uit. Word ik vast de beste versie van mijzelf. Name it, claim it.
We stuiten in onszelf en in elkaar op onze schaduwzijden, ons falen. Op ons onvermogen om echt te veranderen. We zitten gevangen in systemen die op allerlei manieren beschadigend zijn. Zijn deel van een mensheid en een generatie die collectief faalt. Het lukt ons vaak van geen kanten om te leven van genoeg.
En we beseffen met elkaar steeds meer dat het tij begint te keren. Dat we in plaats van een bril van overvloed eerder behoefte hebben aan een bril van genoeg.
Vanuit christelijk oogpunt vind ik dat daar iets blijmoedigs inzit. Want boven de mensheid die verwikkeld is is in de ratrace van rupsje-nooit-genoeg hangt de Jezus Christus de Gekruisigde, licht en kalm, te midden van de donkerte, de pijn, nood en schuld van de hele mensheid. De man aan het kruis deelt in dat menselijk bestaan maar gaat er niet in onder. Hij overstijgt het, wordt verhoogd. En draagt het weg, verzoent het, overwint het. Er schemert ook altijd iets van ochtendlicht in door. Op Golgotha volgt Pasen. Er hangt de belofte in de lucht van opstanding. Van een ander, nieuw bestaan. Vader, vergeef het hen want ze weten niet wat ze doen. Ze hebben werkelijk geen idee.
Apostelen hebben het evangelie van de Gekruisigde vertaald in raadgevingen, aansporingen, leefregels. Denk aan het pleidooi op diverse plaatsen in de Apostolische brieven voor gematigdheid: maat weten te houden. En voor zelfbeheersing (jezelf niet verliezen, niet overvragen of overschreeuwen). Denk aan het gebed in Filippenzen 1 om ‘inzicht en fijnzinnigheid om te kunnen onderscheiden waar het op aan komt’. Of de aansporing in 2 Timoteus 1 vers 7: ‘God heeft ons niet een geest van lafhartigheid gegeven, maar een geest van kracht, liefde en bezonnenheid.’ In bezonnenheid zit iets van gevoel voor wat passend is, gevoel voor proporties, voor wat genoeg is. Niet teveel, niet te weinig. Mensen op zoek naar een ander, nieuw bestaan, een leven van genoeg.
Hem volgen is ons oude bestaan met Hem te laten sterven en met Hem opstaan in een nieuw leven. Onszelf oefenen in omdenken.
Brandend Zand 