De openingsceremonie van de Olympische Spelen van Parijs in 2024, gehouden aan de rivier de Seine, heeft niet verrassend voor controverse gezorgd. Zulke momenten, waarbij een land zich door middel van pracht en praal aan alle anderen presenteert, zorgen altijd voor commentaar, niet in de laatste plaats degenen die beweerden dat de ceremonie een ‘aanval op het christendom’ was.
Hoewel het weer de uitvoering enigszins dwarsboomde, was het de inhoud van de voorstelling die kritiek kreeg. De parade van atleten werd overschaduwd door de kritiek op de creaties van theaterdirecteur Thomas Jolly, het brein achter de hele ceremonie. Extreemrechtse politici bekritiseerden Jollys creaties als een schending van de Franse nationaliteit. Conservatieve deskundigen richtten hun kritiek op Jollys verheffing van de LHBTIQ+-cultuur.
Christelijke commentatoren hebben, met verschillende mate van wrok, een vreemde scène veroordeeld waarin Leonardo da Vinci’s beroemde schilderij van het Laatste Avondmaal – volgens hen – werd ondermijnd door een mengelmoes van ostentatief queer personages. Centraal stond niet Jezus Christus, maar een robuust ogende figuur die leek op Lady Liberty.
Voor de ceremonie vertelde Jolly aan het Britse Vogue over het hart achter zijn creatie: ‘er is ruimte voor iedereen in Parijs. Misschien is het een beetje chaotisch, dat is waar, maar dat geeft iedereen de mogelijkheid om een plek voor zichzelf te vinden.’ De openingsceremonie zal een succes zijn, zegt Jolly, ‘als iedereen zich erin vertegenwoordigd voelt.’ Ik denk dat dit niet het geval is voor de dertig procent van de wereld die zich als christen identificeert. Dat komt omdat elke familie en elke smaak van het christendom zou erkennen dat de Heilige Communie, Het Heilig Avondmaal, de centrale handeling van christelijke eredienst gedurende 2000 jaar, waarvan de instelling is afgebeeld in het schilderij van da Vinci, publiekelijk en wereldwijd werd verkracht.
Hoe kunnen we dit moment duiden? Is er nog iets anders dat de christen kan bijdragen dan verontwaardiging of woede? Wanneer zoiets gebeurt, herinnert het me aan de centrale rol die het christendom heeft gespeeld in de westerse cultuur. Het onbegrip rondom de controversiële scène van de ceremonie berust op het idee dat het schilderij van Da Vinci een wereldwijd erkend symbool is. Anders hadden we alleen maar naar een heel vreemd etentje zitten kijken zonder eten. En met het beroemde schilderij van Da Vinci in gedachten, komt de subversieve kracht van Jollys scène dan hard aan.
Ik heb een heel aantal artikelen gelezen van een bepaald soort rechtse journalist die gedachten napraat als: ‘dat zouden ze niet doen met de Koran.’ en ideeën over de ‘neergang van het christelijke Westen en de westerse cultuur’, Dan zou dat kunnen kloppen, maar het mist fundamenteel het punt.
De scène is alleen logisch vanwege de nu afnemende machtspositie van het christendom. Wanneer je – zoals radicaal rechts vaak doet – Jezus Christus en het christendom op één lijn brengt met de status quo, wanneer het christendom moreel behang wordt voor een hele beschaving en haar cultuur. Dan wordt het niet verrassend genoeg een doelwit voor satire. Vooral voor iedereen of een groep die zich vervolgd of gemarginaliseerd voelt. Nee, ik verdedig geen moment wat Jolly deed, maar probeer te begrijpen waarom het gebeurde.
Het soort culturele macht dat het christendom in het Westen heeft gehad, gaat ten koste van de duidelijkheid, omdat het christendom oorspronkelijk zelf een tegencultuur was. Kruisiging, een opperste daad van keizerlijke overheersing, werd de basis van het christelijk denken en uiteindelijk het grootste symbool ervan. De oorspronkelijke christelijke beweging werd door zowel de Joodse als de Romeinse religieuze leiders van die tijd als godslasterlijk gezien om tegenstrijdige redenen.
Het fundamentele verschil tussen het christendom en het louter vasthouden aan conservatieve waarden die niet overtreden mogen worden, is God. Het is een oprecht geloof in Jezus Christus als de langverwachte Messias van het Joodse volk, en de Redder van de hele wereld een geloof dat zijn eerste verwaarloosde en verbijsterde discipelen ertoe bracht om op zulke radicale en tegenculturele manieren te leven dat velen door het Romeinse Rijk werden vermoord.
Het is terecht dat zijn volgelingen vandaag de dag hun mond opendoen en zeggen hoe fout het is wanneer de speciale en heilige zaken die hij voor hen deed opnieuw in het openbaar worden vertrapt, maar het is ook de moeite waard om te onthouden dat het verhaal zo begon, met het lichaam van Jezus dat werd mishandeld en gebroken.
Dat we op de een of andere manier, in momenten als deze, de kracht van Jezus missen wanneer we Hem simpelweg verdedigen op grond van ‘fatsoen’ en ‘respect.’ is meegaan in het narratief van radicaal rechts.
In plaats daarvan, als we terugkeren naar de oorspronkelijke gebeurtenissen zelf, onthult Jollys uitbeelding, in zijn spot en subversiviteit, juist de kracht van Het Laatste Avondmaal.
Laten we even duidelijk zijn: Da Vinci’s schilderij was niet bedoeld voor een galerie, maar werd oorspronkelijk geschilderd op de muur van een vrij onbekend klooster, en pas jaren later getransporteerd naar een galerie om ineens ‘kunst’ te worden. Voor Da Vinci was het bedoeld als een fundamenteel hulpmiddel voor de gelovigen om de oorspronkelijke gebeurtenissen te herinneren.
Het laatste avondmaal, de maaltijd die Jezus de avond voor zijn kruisiging met zijn vrienden deelde, was de openingsceremonie van het christendom. Elke keer dat christenen deelnemen aan het Heilig Avondmaal, de centrale handeling van christelijke eredienst gedurende meer dan 2000 jaar, herinneren ze zich de openingsceremonie waarbij:
‘Jezus nam brood, en toen Hij gedankt had, brak Hij het en gaf het aan Zijn discipelen, zeggende: Neemt en eet, dit is Mijn lichaam.” En Hij nam een beker, en toen Hij gedankt had, gaf Hij die aan hen, zeggende: Drinkt allen hieruit. Dit is Mijn bloed van het verbond, dat voor velen vergoten wordt tot vergeving van zonden.
Maar het meest merkwaardige deel van de openingsceremonie van het christendom, merkwaardiger dan alles wat we tijdens de openingsceremonie zagen, is de aanwezigheid van Judas. De Bijbelse verslagen beschrijven Jezus’ kennis van de intentie van Judas om Hem aan de Romeinen te verraden, en toch is Judas nog steeds welkom aan tafel. Als er ruimte is voor Judas, dan is er ruimte voor ons allemaal. De openingsceremonie van het christendom kan niet worden herdacht zonder de aanwezigheid van Judas de verrader, en Petrus de lafaard, of Thomas de twijfelaar. De grote ironie en het grote mysterie van het christelijk geloof is dat je de genade niet kunt overtreffen. Je kunt het bespotten en ondermijnen, maar Christus stierf voor de goddelozen.
Daarmee komt de scène tijdens de openingsceremonie niet in de buurt van de oorspronkelijke gebeurtenissen. Jezus werd niet alleen verraden door zijn vrienden, Hij werd vervolgens gemarteld, vernederd en publiekelijk geëxecuteerd op ongeveer de meest pijnlijke manier die mensen hebben bedacht. Dat was godslastering van een ander niveau, maar het was ook een overwinning omdat God ervoor koos om inclusief lief te hebben, voorbij elke menselijke norm.
Dit betekent dat er niets inclusiever is dan de openingsceremonie van het christendom en tegelijkertijd ook niets exclusiever. Wij zijn niet degenen die het eten verzorgen, maar God. In Jollys uitvoering werd de scène van het Laatste Avondmaal afgesloten door de Franse acteur Philippe Katerine, die van top tot teen in het blauw was geverfd. Terwijl deze ‘baardsmurf’ verbijsterde reacties over de hele planeet veroorzaakte, vertegenwoordigde Katherine blijkbaar Dionysius, de Griekse god die geassocieerd wordt met wilde dronken feesten. Het eten dat Jolly aanbiedt is een wild verlangen en zelfexpressie. In het christendom is het eten God zelf, zijn lichaam en Zijn bloed. Gods liefde wordt gegeven, zelfs aan degenen die hem zullen verraden.
Maar scenes als deze kunnen voor christenen voelen alsof er nu een golf van seculier liberalisme eindelijk de machtspositie wil veroveren die het christendom eeuwenlang heeft gehad. En wat je nu ziet dat er een nieuwe conservatieve voorhoede van verzet opstaat om die afbrokkelende positie van het westers christendom te beschermen of het in te schakelen voor zijn eigen doeleinden. Uit de mond van Modi of in Trumps tirades woedt een nieuw religieus bewapend populisme. Dit zal het voor christenen moeilijker maken om te navigeren, tussen het volgen van Christus of hen die: ‘ons proberen te misleiden met mooiklinkende filosofie en redeneringen’( Kolossenzen 2)
Bestaanszekerheid kreeg net als migratie veel aandacht bij de verkiezingsdebatten. Bestaanszekerheid gaat over armoedebestrijding. De Thora, de wet van Mozes, roept op om iemand die in armoede vervalt niet te laten verkommeren:
Armen zullen er altijd zijn bij u. Daarom gebied ik u vrijgevig te zijn tegenover iedereen in uw land die in armoede leeft of er slecht aan toe is. (Deuteronomium 15)
Maar bestaanszekerheid is meer dan armoedebestrijding. Het heeft ook te maken met de zekerheid van een woning, van werk en inkomen, van vervoer, schone lucht en water, van zorg en van onderwijs. En met de toegankelijkheid van al die voorzieningen.
Eigenlijk is het een raar woord, want het hoort bij ons bestaan dat we geen zekerheid hebben. Je kunt zomaar ziek worden, een ongeluk krijgen, je baan kwijtraken. Kwetsbaarheid hoort bij het menselijk bestaan.
Je hebt niet alles in de hand. Veel zelfs niet: waar je wieg staat, welke kansen je krijgt, hoe gezond je bent. Of je niet toevallig op de verkeerde plaats bent. In een gebouw dat instort door een aardbeving. In een vliegtuig dat uit de lucht wordt geschoten.
Rechtsstatelijkheid, dat woord dook opeens op in de verkiezingsdebatten. De rechtsstaat heeft de afgelopen jaren deuken opgelopen. Denk aan de toeslagenaffaire, hoe de overheid om is gegaan met de gaswinning in Groningen, de etnische profilering. Zaken waarbij de overheid de burger ongelijk behandelde, waar grondrechten met voeten zijn getreden.
Wat zou de kerk, wat zouden wij uit ons geloof, uit de Bijbel kunnen inbrengen in het debat over de rechtsstaat, de inrichting van de samenleving? Nederland is een democratische rechtsstaat. Er is een scheiding tussen kerk en staat. Dus heeft de kerk wel recht van spreken? Maar wat nu als de wetten in de staat indruisen tegen de wetten van het koninkrijk van God?
Mieren zijn er in het land van de Bijbel en in ons eigen land. We zien ze vooral in de zomer. Het zijn kleine beestjes, die vol ijverig bezig zijn om voedsel naar hun nest te brengen. We kunnen ons er over verbazen dat de mieren zo sterk zijn. In verhouding tot hun eigen gewicht kunnen ze zware dingen verplaatsen. Al zien we nog geen mier, dan nog kunnen we aan de kleine korrels grond tussen de tegels en stenen hun aanwezigheid opmerken. Wie een mier over zijn arm voelt kruipen, weet dat dit irriteert.
Mieren, ze horen er voor ons besef bij, zonder dat ze veel bijdragen aan ons menselijk leven. De Bijbel wil ons brengen tot verwondering ook over dit insect, de Schepper van dit beestje en zijn boodschap. We kijken dus met aandacht naar de mier. De Spreukendichter stuurt ons op weg naar de mier. We hoeven dan geen verre reis te maken. Ze zijn achter ons huis te vinden. Als we dan een mier, meestal meerdere mieren, gevonden hebben roept de tekst ons om met aandacht te gaan kijken naar dit beestje. Goed bekeken is dit kleine beestje al een wonder op zichzelf. Het kopje, het lijfje en de pootjes. Wie dit beestje onder een microscoop legt verbaast zich nog meer. Hoe mooi, hoe kunstig. Vakmanschap, door God geschapen. Deze beestjes zijn vol ijver bezig. Niet eentje zit er stil. Ze zijn constant in beweging. We spreken wel over een bezige bij, maar dat geldt evengoed een mier. In de zomerperiode zorgen ze voor voldoende voedsel voor de winterperiode. De ijver van de mieren brengt me bij de ijver van Jezus. Van Hem lezen we, dat Hij altijd leeft om te bidden voor hen, die door Hem tot God gaan. Hij is altijd bezig met dat grote werk. Wat een bemoediging.
Behalve dat we opgeroepen worden om te letten op de mieren, spreekt de tekst ook van wijs worden. We begrijpen wel wat hij bedoelt. De les van de mier is, dat we onze luiheid achter ons laten en ijverig zijn in de taak, die we van God ontvangen hebben. Zo gebruikt God het beeld van de mier. Hij geeft ons onderwijs door dit diertje. Bij het overdenken van deze tekst vinden we nog een wijze les bij de mieren. Een les, die we hard nodig hebben in onze tijd. Mieren leven niet afzonderlijk, maar in een groep, in een volk. Juist het samenleven maakt, dat een mier kan bestaan en voort bestaan. De eendracht van dit volk maakt hen sterk. Wie op de plaats van een mier let, te midden van het mierenvolk, die merkt dat elke mier een eigen plaats en taak heeft in de kolonie. Hoe groot is de onderlinge samenwerking! Alle mieren functioneren zo, dat ze de opbouw en het voortbestaan van de groep dienen en daardoor hun eigen welzijn. Niet het eigen belang, maar het gemeenschappelijk belang staat voorop. Zonder gedoe.
Vorming, vernieuwing van ons karakter, dat is waar het in de Bijbel vaak om gaat. Jakob, Mozes, David, stuk voor stuk kenden ze tijden waarin ze werden gevormd, gekneed. En woestijnperioden, in tegenslagen en beproevingen, soms vele jaren lang. Zo ontwikkelden ze het karakter dat ze nodig hadden om hun roeping te vervullen en tot hun bestemming te komen.
Het is ook een belangrijk inzicht in het bedrijfsleven In het beroemde boek ‘De zeven eigenschappen voor succes in je leven’ van managementgoeroe Stephen Covey – die vooral inzet op het vlak van effectief leven en werken – staat: ‘wil je duurzaam succes hebben, focus dan op wie je bent als persoon. Werk aan de ontwikkeling van je karakter. Aan integriteit, aan loyaliteit, aan waarachtigheid.’ Duurzaam succesvol zijn, zegt ook Covey. Het is een kwestie van karakter.
Jezus mocht eerst opgroeien en gevormd worden. ‘Het kind groeide op, werd sterk en was begiftigd met wijsheid; Gods genade rustte op hem. Jezus groeide verder op en zijn wijsheid nam nog toe. Hij kwam steeds meer in de gunst bij God en de mensen.’ Bij Jezus zien we dat juist Gods Geest zich bezig houdt met de vorming van karakter. Als Jezus bij zijn doop in de Jordaan de Geest ontvangt is het volgende wat we lezen dat diezelfde Geest hem in de woestijn leidt voor een proces van beproeving, loutering. Een karaktertest van maar liefst 40 dagen lang.
Jezus zelf is ook heel bewust bezig met karaktervorming. Hij neemt mensen mee in een andere manier van leven. Hij richt daarvoor geen klaslokaaltje in de lokale synagoge maar vormt een leefgemeenschap. Trekt intensief op met een kleine groep mensen en door met elkaar op te trekken, samen door ervaringen heen te gaan, en met vallen en opstaan vindt een proces plaats van karaktervorming.
Jezus noemt de Geest ‘een andere helper’ en wat hij bedoelt is: Hij wil net als ik met je door alle dingen heen trekken en werkelijk alles wat je meemaakt, de kleinste dingen van iedere dag, het zijn leermomenten, groeimomenten. En ik wil erbij zijn, bij al die momenten en stapje voor stapje je leren hoe je in de stijl van Jezus om kunt gaan met wat er op je pad komt.
Misschien zit je erover na te denken en klinkt het je allemaal te maakbaar. Je kunt zeggen: er is toch ook van alles wat invloed heeft op mijn karakter waar ik weinig of geen invloed op heb? Daar zit wat in. Je startpunt wordt sterk bepaald door anderen. Je krijgt al van alles mee in je DNA. In de opvoeding zetten anderen al een stempel op je. Je kiest zelf niet je beginpunt, wat je meekrijgt. En wellicht begin je in sommige opzichten aan een achterstand. Maar bij karaktervorming draait het niet zozeer om waar je start, of waar je nu bent. Maar veel maar om waar je heen gaat. Je hebt de keuze waardoor je je laat leiden en vormen.
Er zit zeg maar een God-factor in en een mens-factor. De God-factor is dat de groei zelf buiten mijn bereik ligt De groei zelf kan ik niet realiseren. Dat is aan Gods Geest. Geestelijke groei is in de kern een geschenk dat je ontvangt. Het is een vrucht van de Geest.
Tegelijk zit er ook een mensfactor aan. Je kunt wel de juiste voorwaarden scheppen waarin de groei kan plaatsvinden en doorzetten. Zorgen voor voldoende voeding en zonlicht. Zorgen dat er genoeg ruimte is, onkruid verwijderen. Zo je leven inrichten dat je Geest niet in de hoek duwt maar dat Geest steeds ruimer gaat wonen in je en steeds meer vrij spel krijgt om diep in je binnenste te gaan schrijven zodat je steeds meer wordt waar je voor bedoeld bent: Een leesbare brief van Christus.
Brandend Zand 