‘Het was echt een experiment’, zei Marco Schmid, werkzaam bij de Peterskapelle in Luzern, Zwitserland. ‘We wilden zien en begrijpen hoe mensen reageren op een AI Jesus. Waar zouden ze met hem over praten? Zouden ze interesse hebben om met hem te praten? We zijn waarschijnlijk pioniers op dit gebied.’
De installatie, bekend als Deus in Machina (God in de machine), werd in augustus gelanceerd als het nieuwste initiatief in een jarenlange samenwerking met een lokaal universitair onderzoekslaboratorium op het gebied van een realiteit van de ervaring van fysiek aanwezig te zijn in een niet-fysieke wereld.
Na projecten die hadden geëxperimenteerd met virtuele en augmented reality, besloot de kerk dat de volgende stap was om een avatar te installeren. Schmid zei: ‘We hebben het erover gehad wat voor soort avatar het zou zijn: een theoloog, een persoon of een heilige? Maar toen realiseerden we ons dat het beste figuur Jezus zelf zou zijn.’
Omdat er weinig ruimte was en de kerk op zoek was naar een plek waar mensen privégesprekken konden voeren met de avatar, bedachten zij om de geestelijke in de biechtstoel in te wisselen door een computer en kabels. Nadat het AI-programma was getraind in theologische teksten, werden bezoekers uitgenodigd om vragen te stellen aan een stereotiep beeld van Jezus met lang haar. ‘Hij’ reageerde in realtime en gaf antwoorden die waren gegenereerd door kunstmatige intelligentie. ‘Hij kon me bevestigen in mijn manier van doen,’ zei een vrouw. ‘En hij hielp me met vragen die ik had, zoals hoe ik andere mensen kan helpen Hem beter te begrijpen en dichter bij Hem te komen.’ ‘Ik was verrast. Het was zo makkelijk,’ merkte een andere vrouw op. ‘Hoewel het een machine is, gaf het me zoveel advies, ook vanuit een christelijk oogpunt. Ik voelde me verzorgd en ik liep echt getroost naar buiten.’
Mensen werd geadviseerd om geen persoonlijke informatie te verstrekken en te bevestigen dat ze wisten dat ze op eigen risico met de avatar in contact kwamen. ‘Het is geen biecht’, zei Schmid. ‘We zijn niet van plan om een biecht na te doen.’ Tijdens de twee maanden durende periode van het experiment grepen meer dan 1.000 mensen – waaronder moslims en toeristen van zo ver als China en Vietnam – de kans aan om met de avatar te communiceren.
Hoewel de gegevens over de installatie volgende week worden gepresenteerd, suggereerde feedback van meer dan 230 gebruikers dat tweederde van hen het een ‘spirituele ervaring’ vond, zei Schmid. ‘We kunnen dus zeggen dat ze een religieus positief moment hadden met deze AI-Jezus. Voor mij was dat verrassend.’
Anderen waren negatiever, sommigen vertelden de kerk dat ze het onmogelijk vonden om met een machine te praten. Een lokale verslaggever die het apparaat uitprobeerde, beschreef de antwoorden soms als ‘te gemakkelijk, in herhaling vallend en een wijsheid uitstralend die doet denken aan kalenderclichés’.
De feedback suggereerde dat er een groot verschil was in de antwoorden van de avatar, zei Schmid. ‘Ik heb de indruk dat hij soms echt heel goed was en dat mensen ongelooflijk blij, verrast en geïnspireerd waren’, zei hij. ‘En dan waren er ook momenten waarop AI Jesus op de een of andere manier niet zo goed was, misschien oppervlakkiger.’
Het experiment kreeg ook kritiek van sommige mensen van binnen de kerkgemeenschap, zei Schmid, waarbij katholieke collega’s protesteerden tegen het gebruik van de biechtstoel, en protestantse collega’s het blijkbaar niet eens waren met het gebruik van beelden op deze manier.
Wat Schmid echter het meest had getroffen, was het risico dat de kerk had genomen door erop te vertrouwen dat de AI geen illegale, expliciete antwoorden zou geven of interpretaties of spiritueel advies zou geven die botsten met de leer van de kerk.
In de hoop dit risico te beperken, had de kerk tests uitgevoerd met 30 mensen vóór de installatie van de avatar. Na de lancering zorgde ze ervoor dat gebruikers altijd ondersteuning in de buurt hadden.
‘We hadden nooit de indruk dat hij vreemde dingen zei’, zei Schmid. ‘Maar we konden natuurlijk nooit garanderen dat hij niets vreemds zou zeggen.’
Uiteindelijk was het deze onzekerheid die hem ertoe had gebracht te besluiten dat de avatar het beste bij een experiment kon blijven. ‘Een dergelijke Jezus permanent neerzetten, zou ik niet doen. Omdat de verantwoordelijkheid te groot zou zijn.’
Hij was echter snel met het benoemen van het bredere potentieel van het idee. ‘Het is een heel makkelijk, toegankelijk hulpmiddel waarmee je kunt praten over religie, over het christendom, over het christelijk geloof,’ zei hij, mijmerend dat het zou kunnen worden omgevormd tot een soort meertalige spirituele gids die religieuze vragen zou kunnen beantwoorden.
Voor hem had het experiment – en de grote interesse die het had gegenereerd – hem laten zien dat mensen verder wilden kijken dan de Bijbel, sacramenten en rituelen. ‘Ik ben blij dat de avatar tot op zekere hoogte nog steeds overkomt als een technisch object’ zei Schmid, ‘Tegelijkertijd zijn de antwoorden die het geeft ook fascinerend. Er valt dus genoeg te bespreken als het gaat om AI in een religieuze context.’
Schmid zei: ‘Ik denk dat er een behoefte is om met Jezus te praten. Mensen willen een antwoord: ze willen woorden en luisteren naar wat hij zegt. Ik denk dat dat een element ervan is. En dan is er natuurlijk nog de nieuwsgierigheid ervan. Ze willen zien wat dit is.’
AI Jesus ondervindt toenemende concurrentie van andere bronnen van AI-spiritualiteit. Een recente ChatGPT-kerkdienst in Duitsland bevatte bijvoorbeeld een preek die werd voorgedragen door een chatbot voorgesteld als een bebaarde zwarte man, terwijl andere avatars gebeden en aanbiddingsliederen leidden.
Andere geloofstradities bieden ook spirituele lessen via AI. In Thailand heeft een boeddhistische chatbot genaamd Phra Maha AI zijn eigen Facebook-pagina waarop hij spirituele lessen deelt, zoals over de vergankelijkheid van het leven. Net als AI Jesus wordt hij voorgesteld als een mens die vrijelijk zijn spirituele wijsheid deelt en altijd en overal een bericht op Facebook kan worden gestuurd.
In Japan is de ‘Buddhabot’ in de eindfase van ontwikkeling bij onderzoekers van de Universiteit van Kyoto. Deze heeft boeddhistische soetra’s geleerd waaruit hij zal kunnen citeren wanneer hem religieuze vragen worden gesteld.
In deze groeiende reeks online opties voor spirituele begeleiding of algemeen advies is de vraag welke chatbots zullen beklijven. Hoe dan ook zal de eeuwenoude trend van het hervormen van spirituele leiders om aan de hedendaagse behoeften te voldoen waarschijnlijk doorgaan lang nadat AI Jesus een religieuze aanwezigheid uit het verre verleden is geworden.
Hoewel het zeker stof tot nadenken biedt, denk ik wel dat dit soort projecten te ver gaat. Ik denk dat we voorzichtig moeten zijn als het gaat om geloof, pastorale zorg, of als mensen betekenis zoeken in religie. Dit is namelijk bij uitstek een gebied waarop wij mensen eigenlijk veel beter zijn dan machines, dus we moeten deze dingen zelf doen.
Want ook in Nederland heeft het koopjescircus genaamd Black Friday – overgewaaid uit de Verenigde Staten – z’n weg gevonden naar de Nederlandse consument. Gelukkig heeft de gekte zoals we die van bijna horrorachtige beelden uit Amerika kennen hier nog niet zo’n omvang gekregen, maar toch: al wekenlang wordt de Nederlander blootgesteld aan de belofte van ongekende kortingen op producten die je misschien helemaal niet nodig hebt.
Heb je bijvoorbeeld gemerkt hoe vaak je de afgelopen 24 uur bent getarget of verleid door een Black Friday-marketingcampagne? Naar schatting zien we dagelijks tussen de 50 en 400 advertenties – op tv, billboards, online en, meer dan ooit, via sociale media. Ik heb me nog nooit zo gezien en gekend gevoeld door het Instagram-algoritme en velen van ons hebben meegemaakt dat er items op onze feeds verschenen waar we het nog maar een paar uur geleden met vrienden over hadden. Is het mogelijk om zulke onophoudelijke en uitgebreide marketingplannen te weerstaan? Het is heel moeilijk om niet het gevoel te hebben dat je, als je niet snel in actie komt, een aanbieding misloop die nóóit meer terugkomt. Het is bijna alsof deze marketingmanagers wéten hoe je hersenen werken, zelfs voordat je zelf online ga. Maar zijn wij mensen echt zo transparant als dat?
De nieuwe documentaire van Netflix, Buy Now? The Shopping Conspiracy, zegt van wel. Het portretteert verschillende ex-insiders van ’s werelds grootste merken, die de manipulatieve trucs blootleggen die deze bedrijven gebruiken om ons meer te laten kopen, en de mate waarin ons verlangen naar eindeloze consumptie is gekweekt en gekapitaliseerd door een vooropgezet plan.
Het lijkt erop dat wij mensen, geëvolueerd en intelligent als we onszelf graag geloven, nog steeds feilbaar zijn om de dingen te dienen die zijn ontworpen om ons te dienen. En de gevolgen zijn verstrekkend. Online winkelen heeft de consumentenervaring misschien wel ontmenselijkt, maar we blijven verbonden met mensen over de hele wereld door wereldwijde toeleveringsketens, en het zijn individuen en gemeenschappen voor wie het levensonderhoud het meest afhankelijk is van de beschikbaarheid en kwaliteit van natuurlijke hulpbronnen, en die het dichtst bij het land wonen, die de schadelijke effecten van onze onophoudelijke koopgedragingen oogsten.
Want een bijkomend nadeel van ons ongebreideld koopgedrag is dat gevaarlijk e-afval bijvoorbeeld (waaronder weggegooide laptops, telefoons en tv’s) jaarlijks met miljoenen tonnen toeneemt. Illegaal giftig e-afval wordt over de hele wereld geëxporteerd en op stortplaatsen gedumpt, waar het giftige stoffen zoals kwik, zink en lood in de lokale water- en bodemvoorraden vrijkomt. Om ons zelf vrij te pleiten zien we ons als zulke kleine radertjes in zo’n enorme, kapitalistische machine, en zeggen we dat veel hiervan buiten het bereik van ons menselijk handelen lijkt te liggen en dat we er op individueel niveau toch niks aan kunnen doen.
Maar het heeft zeker waarde om als consument verstandig om te gaan met onze uitgaven en bestedingen. Terwijl we onderzoek doen om de beste Black Friday-deals te krijgen, terwijl we de geldkraan dichtdraaien en navigeren door wat voor velen een langdurige en pijnlijke kostencrisis is geworden. Het kan moeilijk zijn om Sinterklaas (en Kerst) niet als een onvermijdelijk dure tijd van het jaar te laten voelen.
Misschien is er ook een kans om kleine, subversieve daden van verzet tegen deze ontmenselijkende consumentencultuur op te starten. Acties die onze menselijkheid en menselijke handelingsvrijheid terugwinnen en die onze wereldwijde onderlinge verbondenheid erkennen. Misschien kun je bijvoorbeeld de drang dezer dagen impulsief iets te kopen, weerstaan door even weg te stappen van het scherm om een kop koffie of thee te zetten of een wandeling buiten te maken, voordat je op ‘Nu betalen‘ klikt. Misschien kunnen we beter worden in het vergelijken van de toeleveringsketens en ethische merkbeoordelingen van bedrijven, en zo onze bestedingen gebruiken om die bedrijven te ondersteunen die het beste bij onze waarden passen. En laten we, wanneer we een aankoop doen, even de tijd nemen om dankbaar te zijn voor de dingen die we al hebben, de items die we kopen en de mensen die ze hebben gemaakt.
Het christelijk geloof nodigt ons uit om opnieuw te kijken naar hoe we ons geld en onze bezittingen zien door de bril van rentmeesterschap. Het is een onderschat principe in de context van vandaag. Rentmeesterschap gaat verder dan alleen nadenken over hoe we ons inkomen uitgeven, naar de inherente verantwoordelijkheid die we als mens hebben om voor de wereld om ons heen te zorgen, erkennend dat de hulpbronnen van de aarde niet degene zijn waar we recht op hebben, maar geschenken zijn die het leven in stand houden. Het principe van rentmeesterschap maakt het onmogelijk om je achter een scherm te verschuilen en de impact te negeren die onze uitgavenbeslissingen hebben op mensen en gemeenschappen over de hele wereld, hoe ver ze ook van ons leven af lijken te staan. Het nodigt ons uit om ons geld en onze middelen te gebruiken om te investeren in dingen die ons – en anderen – goed zullen dienen, en vertelt de wereld dat het ertoe doet dat we systemen uitdagen die economische en ecologische onrechtvaardigheid in stand houden.
En als je dan toevallig die enorme aanbieding mist tijdens een wandeling dit weekend, duurt het in ieder geval minder dan een maand voordat de uitverkoop in de januari op onze schermen verschijnt. 😉
De moeite van gebed en geloof is een heel specifieke moeite. Het is niet de moeite van het leren van nieuwe dingen, die vraagt om oefening. In die zin is bijvoorbeeld het leren zeilen, preken moeilijk. Het is ook niet de moeite van de inspanning en motivatie, die vraagt om vastberadenheid en doorzettingsvermogen. In die zin kost, letterlijk, bijvoorbeeld het spitten van de tuin moeite; in figuurlijke zin geldt dat bijvoorbeeld voor een moeilijk gesprek. Ten slotte is het ook niet de moeite van het begrijpen, die vraagt om aanleg en om intellectuele helderheid. In die zin kost, voor sommigen, bijvoorbeeld de abstractie van de wiskunde moeite. De moeite waar het hier over gaat, de moeite van de Godsontmoeting, is de moeite van de innerlijke ervaring, die een mens vooral overkomt. Het gaat hier om een ‘passieve’ moeite, in de Griekse betekenis van het woord: ondergaan, ervaren. Daarin spelen de andere elementen natuurlijk wel een rol, maar zij vormen niet de diepste betekenis. Oefening, vastberadenheid en doorzettingsvermogen, intellectuele verheldering: het zal de moeite ten diepste niet wegnemen.
De moeite van deze innerlijke ervaring heeft te maken met de ongrijpbaarheid van God, en die ongrijpbaarheid is blijvend. Ook de christelijk beleden genadevolle mogelijkheid om God zélf te ontmoeten neemt haar niet weg. Integendeel: dat verscherpt juist. Blijkbaar is de God die ons wil ontmoeten ook een God die onkenbaar blijft. Karl Rahner, een Duits rooms-katholiek theoloog, heeft hier over nagedacht en zegt dan dat God zich ‘mededeelt’ en bekendmaakt: maar dat God altijd ook ‘onderscheiden’ en dus onbekend blijft.
Dat dubbele van God probeert Rahner te begrijpen met de woorden ‘het heilige geheim’. God is een geheim, in de zin dat het begrip van God en het contact met God nooit alomvattend en volledig zijn. Dat die God zich toch laat kennen, ja: de mens bevestigt in de openheid voor Hem, kan alleen maar als pure liefde beschouwd worden. Dat is volgens Rahner het ‘heilig’ geheim’.
Maar dat laat onverlet dat de moeite met God heel concreet voorkomt. Ook Rahner observeert het bij tijdgenoten die proberen te bidden:
‘Het gebed schijnt voor de mensen van deze tijd een monoloog of, in het beste geval, een gesprek met zichzelf, en niet een gesprek dat men serieus en zonder al te veel voorbehoud een tweegesprek, een dialoog, zou kunnen noemen. (…) Dat de persoonlijke God door ons aangesproken kan worden, dat blijft duister; en vooral dat hij antwoordt als hij aangesproken wordt, en niet blijft zwijgen, dat zou in ieder geval duidelijker gemaakt moeten worden’.
Men ervaart heel duidelijk, dat God anders is dan al het andere, anders dan de vele concrete dingen in het bestaan. Ook Rahners eigen ervaring getuigt van moeite met God. Hij bidt en schreeuwt tot God:
‘God van mijn leven! Maar wat zeg ik dan, als ik u mijn God, de God van mijn leven noem? Zin van mijn leven? Doel van mijn levenswegen? … God van mijn broeders? God van mijn voorvaders? … nooit zou ik u met één van die woorden volledig uitdrukken. Maar waarom begin ik er dan eigenlijk aan om met u over u te spreken? Waarom kwelt u mij met uw oneindigheid, als ik die toch nooit kan uitmeten? … Heer, wat wordt mijn geest radeloos, als ik over u met u praat! Hoe kan ik u anders noemen dan de God van mijn leven? Maar wat heb ik daar dan mee gezegd, als immers toch geen naam u benoemt?’
Het kennen van God blijkt meteen ook de ‘kwelling’ van de ervaring dat God mijn kennen overstijgt. Dat geldt bovendien niet alleen voor het gebed, maar voor heel het christen-zijn. Rahner aarzelt niet om te stellen dat christenzijn ons brengt naar de
‘donkere afgrond van de woestijn, ja zelfs: dat God die donkere afgrond is. En die donkere afgrond wordt niet straks, ooit eens, tot een met licht overgoten vlakte, als we namelijk God in zijn hemelse heerlijkheid mogen aanschouwen van aangezicht tot aangezicht. Integendeel: dan zal de stekel van Gods onbegrijpelijkheid pas echt duidelijk worden’.
De hemel biedt volgens hem in dezen dus geen hoop.
…
(dit draadje pak ik begin volgend jaar weer verder op)
Kortgeleden ben ik naar de film Small Things Like These geweest.
De film is gebaseerd op de gelijknamige novelle, van de Ierse schrijfster Claire Keegan. Het verhaal werd in 2021 gepubliceerd en werd breed geprezen door critici en lezers. Het verhaal volgt Bill Furlong, een brandstofhandelaar die in 1986 in het kleine stadje New Ross in County Wexford woont, terwijl Kerst nadert. Het verhaal begint als Bill een alarmerende ontdekking doet wanneer hij kolen aflevert bij het plaatselijke klooster. Er komen herinneringen aan zijn jeugd bij hem boven en Bill raakt in een existentiële crisis.
Small Things Like These is een ingetogen boek met een schrijnende morele helderheid die ook terugkomt in de film. De film is opgebouwd rond een geweldige prestatie van acteur Cillian Murphy. Veel van de meest opvallende scènes in de film bevatten close-ups van zijn gezicht terwijl Bill worstelt met de implicaties van zijn ontdekking en de spoken uit zijn verleden. Het effect is dat de film bijna letterlijk een portret is van wat het betekent om een fatsoenlijk persoon te zijn.
Zoals gezegd begint het verhaal met Bill die een levering doet aan het klooster. Hij ziet een moeder haar schreeuwende dochter bij de achterdeur afzetten, waar ze binnen wordt opgewacht en hard wordt aangepakt door een non. De tiener protesteert hartstochtelijk, maar tevergeefs. De kijker begrijpt dat dit meisje ‘zwanger is geworden’. Ze is door haar familie naar deze instelling gestuurd om de maanden van haar zwangerschap uit te zitten en alle schaamte of smet van hun reputatie te verwijderen. Bill kijkt toe hoe het meisje roept om haar vader, die volledig afwezig is.
En na een gespannen interactie met een agressieve non, gaat hij duidelijk geschokt terug naar huis naar zijn vijf dochters en zijn vrouw.
Een paar dagen later, niet in staat om te slapen, geplaagd door herinneringen aan zijn eigen jeugd waarin hij werd opgevoed door een alleenstaande moeder, met een afwezige vader, vertrouwend op de vriendelijkheid van een rijke lokale landeigenaar, begint hij zijn leveringen voor zonsopgang. Terwijl hij briketten in de kolenschuur van het klooster aflevert, ontdekt hij een tienermeisje dat in de hoek van de schuur is achtergelaten. Ze is in diepe nood en Bill reageert instinctief, slaat zijn jas om haar schouders en neemt haar mee terug naar het klooster.
Hoewel het bestaan van Magdalene Laundries geen geheim was in het Ierland van de twintigste eeuw, werden de exacte details van hun activiteiten niet algemeen begrepen. Met deze twee ontmoetingen, zo kort na elkaar, en zijn eigen persoonlijke biografie als de zoon van een vrouw die onderworpen was aan precies dezelfde marginaliserende dynamiek, kan Bill niet langer de onderdrukking negeren van hen die voor heropvoeding naar dit klooster zijn gestuurd.
De film krijgt momentum als Bill gedwongen wordt om de manier waarop zijn moeder behandeld werd voor het ‘zwanger worden’ onder ogen te zien en de realiteit dat die meisjes in het klooster van dezelfde leeftijd als zijn dochters. Te midden van zijn existentiële angst vindt hij weinig troost in het nuchtere pragmatisme van zijn vrouw die hem eraan herinnert ‘dat er dingen zijn die je moet negeren’ om verder te komen in het leven. Later wordt hij ook nog eens apart genomen door zijn plaatselijke herbergier, een vrouw die op dezelfde manier uit nederige komaf is geklommen om een bloeiend bedrijf op te zetten en gewaarschuwd is om de nonnen geen problemen te bezorgen, aangezien ‘hun vingers in elke pap in de stad zitten’.
Ik zal niet alle details van de plot van de film volledig onthullen. Maar dit element van het scenario waarin de onderdrukkende kerkelijke instellingen door de bredere bevolking in staat werden gesteld en zelfs werden gedoogd, is uitzonderlijk goed gedaan. De film trekt zich niets aan van de misdaden die in naam van kerken in Ierland zijn begaan. Sterker nog, daarvoor wordt de rol van de nonnen die neigen naar karikaturen van pure kwaadaardigheid te veel uitvergroot. Maar met chirurgische precisie roept het de manieren op waarop al dergelijke systemen van onderdrukking sociaal zo worden geconstrueerd en in stand worden gehouden, opdat mensen de andere kant op blijven kijken.
En dat is de blijvende betekenis van deze film. Vaak is het moeilijker om over goedheid te schrijven dan over kwaad. In Small Things Like This introduceert Claire Keegan ons een hardwerkende eigenaar van een klein bedrijf die zijn personeel goed behandelt. Een liefhebbende vader die voor zijn vrouw wil zorgen, een man die in een achterstraat van een provinciestad woont in een over het hoofd gezien deel van een klein eiland aan de rand van Europa. En in deze zeer definitieve backstage-context wordt hij gepresenteerd als heldhaftig in zijn streven naar het Goede.
We denken allemaal dat we de enige persoon zijn die opstaat en zich verzet tegen systemen van onderdrukking als we er ooit in verstrikt raken. De vertolking van Bill Furlong door Cillian Murphy fluistert ons toe dat we er snel ook op precies die manier verstrikt kunnen raken en ervoor kiezen om het niet op te merken, om weg te kijken. Small Things Like These is een zware film die op de een of andere manier bevrijdend is. Het herinnert ons eraan dat er in ieder van ons een verlangen zit om het Goede te zien en dapper genoeg te zijn om dat te doen. Het is je tijd veel meer waard dan welke concurrerende blockbuster dan ook.
Afgelopen zondag had ik een gesprek met een gemeentelid van in de negentig. Dat gesprek maakte diepe indruk op me. Ze vertelde over de diepe eenzaamheid die ontstaat als je al je familieleden overleeft. Haar woorden waren een krachtige herinnering dat lang leven zowel een zegen als een uitdaging is.
Het gesprek deed me denken aan een zelfde soort vraag die in de film ‘Highlander‘ uit 1986 werd gesteld. De film volgt Connor MacLeod, een Schotse Hooglander geboren in de 16e eeuw die ontdekt dat hij onsterfelijk is nadat hij een wond heeft overleefd die dodelijk had moeten zijn. Terwijl hij door de eeuwen heen leeft, ziet hij iedereen van wie hij houdt oud worden en sterven, en worstelde zelf met het gewicht van het eeuwige leven.
Toen de gitarist van Queen, Brian May, werd gevraagd om de titelsong voor de originele film te schrijven, creëerde hij ‘Who wants to live forever?’ Het nummer legt op prachtige wijze het verdriet van het eeuwige leven vast en vraagt zich af of eeuwig leven op deze aarde echt een geschenk is als het betekent dat je het verlies van iedereen die je dierbaar is, moet doorstaan.
Dit thema van onsterfelijkheid versus de waarde van een eindig leven wordt ook onderzocht in de verhalen van J.R.R. Tolkien over de personen Beren en Lúthien, en Arwen en Aragorn. Zowel Lúthien als Arwen, die onsterfelijk zijn, kiezen ervoor om hun eeuwige leven op te geven uit liefde voor hun sterfelijke partners. Ze leven liever een kort leven met degenen van wie ze houden dan een eeuwigheid zonder hen. Ergens anders laat Tolkien in The Lord of the Rings Gandalf tegen Frodo zeggen: ‘Het enige wat we hoeven te beslissen is wat we doen met de tijd die ons gegeven is.’
Maar wat is dan een eeuwig leven?
De filosoof Karl Marx, de grondlegger van het marxisme, zei eens: ‘godsdienst is de opium van het volk’; een verdovend middel. Een middel dat je gebruikt om ‘high’ te worden. Dan denk je even niet meer aan je problemen, dan voel je even geen pijn of angst of zorgen. En hij dacht daarbij vooral aan het geloof in eeuwig leven Hij zag dat dus als drugs, als een verdovend middel. Een gedachte om bij weg te dromen als je het slecht had in het hier en nu. Daar moest Marx weinig van hebben. Niks wegdromen over eeuwig leven straks. Nú de handen uit de mouwen om de heilstaat dichterbij te brengen! Ideeën over eeuwig leven zorgen dat mensen hun lot maar aanvaarden, terwijl ze in actie zouden moeten komen om het te verbeteren. Maar maakt het uitzicht op eeuwig leven je passief? Werkt het inderdaad verlammend? Of kan geloof in het eeuwige leven je misschien juist in beweging zetten? In ieder geval had Marx één ding wel goed gezien: die twee hebben met elkaar je maken, het leven nu en het leven straks. Wat is het verband?
Bij ‘eeuwig leven’ moeten we niet denken aan ‘voor altijd zingen op een wolk’. Zulke ideeën zijn niet zo christelijk als vaak gedacht. Eeuwig leven, dat komt ná de wederopstanding. Eeuwig leven, dat is als God alles nieuw zal maken, en al zijn kinderen voor altijd mogen leven in zijn nieuwe wereld. De Bijbel in Gewone Taal heeft die uitdrukking ingevoerd: ‘Gods nieuwe wereld’. Dáár gaat het heen!
Maar hoe moet je je het voorstellen? De Bijbel zegt er veel over, en tegelijk weinig. Want alles wat er gezegd kan worden, is beeldspraak en gestamel. Hoe kun je spreken over iets dat er nog niet is? Maar drie dingen kunnen we in elk geval zeggen. Ten eerste: het zal goed zijn. Ten tweede: het zal nooit eindigen. En ten derde: de Here staat centraal. Het zal góed zijn op Gods nieuwe wereld. Alles wat slecht is en duister en boos, zal er níet zijn. Dat is voor eeuwig buiten de deur gezet!
Wat betekent dit geloof betekent voor het leven van alledag. Werkt het als opium, om weg te dromen, of is dat onzin? Want Marx, haalde zijn uitspraak natuurlijk wel ergens vandaan. Soms dachten en denken christenen ongeveer zo: het leven op aarde doet er eigenlijk niet veel toe. Het gaat erom dat je in de hemel mag komen. En daardoor wordt er al snel berust in dingen die niet kloppen in onze maatschappij, onrecht en armoede. ‘Zo is het nu eenmaal, zolang Gods koninkrijk niet is gekomen’. Hoogstens zul je dan proberen anderen te bekeren, opdat ook zij eeuwig leven zullen hebben. Maar deze wereld… houd je maar liever wat afzijdig. Wij zijn niet van deze wereld, toch? In de Verenigde Staten zijn heel wat conservatieve christenen die erg kritisch zijn op elke maatregel ter bescherming van het milieu. Sowieso omdat dat zogenaamd ‘links’ is, maar ook omdat ze zeggen: Jezus komt spoedig terug. Dan wordt alles nieuw en beter! Wat doet het milieu er dan nog toe? Zuinig zijn op deze wereld die vergaat? Dat hoeft alleen als je niet van Gods nieuwe wereld weet! Maar hoe moet het leven híer en het leven straks dan verbonden zijn? En toch is die verbinding er, heel belangrijk! Daar zullen we nu bij stilstaan. Zie het als een paspoort: daarin staat uw nationaliteit, in welk land u thuis hoort. ‘Nederlander’. Dat betekent dat de Nederlandse regering zeggenschap over je heeft. En dat betekent ook dat je recht hebt op alle dingen die bij het Nederlanderschap horen. En plichten.
Paulus schrift aan de Filippenzen: ‘Ons burgerschap is in de hemel’. Dat wil zeggen: wie bij Jezus hoort ís al een burger van Gods nieuwe wereld. Dát is waar je thuis is. Dat is je identiteit, je nationaliteit. En dat stempelt hoe je in het leven staat. Dat brengt voorrechten mee, en plichten. Een plekje in Gods nieuwe wereld is niet los verkrijgbaar! Paulus zegt namelijk ook iets over de levenswijze die erbij hoort. Geloof je in eeuwig leven in Gods nieuwe wereld, dan leef je nú al als burger van die wereld! Volgens de waarden en normen die daar gelden. En ja, uiteraard, dat zal zijn met alle gebrek, met vallen en opstaan. Maar het kan niet zijn dat je beweert een hemelburger te zijn, terwijl je in alle opzichten leeft als burger van déze wereld.
Welke rol speelt het geloof in het eeuwige leven bij u? Onze tijd is heel sterk van het alles zoeken in het hier en nu. En ook onder christenen is dat sterker dan we wel denken. Is het eeuwig leven een leuk extra voor straks, of stempelt die hoop ons bestaan? Leef je als hemelburger – nu al? Put je troost en kracht uit Gods belofte, motiveert die je om vol te houden? Geloof je het écht? Nee, laten we niet ons van de aarde afkeren en alleen hopen op de hemel. Maar laten we, terwijl we leven op aarde, vooruitzien. Laat het licht aan de horizon de richting van ons pad bepalen. Paspoorten worden verstrekt door Jezus Christus aan ieder die wil! Kom, leef dáárheen. Zing ervan. Werk ervoor. Hoop erop. Leef nú al dicht bij de Here en doe wat Hij wil.
Zo rondom Eeuwigheidszondag – het moment voor de herdenking in de (protestantse) kerk van hen die gestorven zijn – denk ik wat verder na over het aspect van de dood in het christendom. Het christendom heeft twee dingen te zeggen over de dood, en het zegt beide krachtig. De twee verweven houdingen van het christendom ten opzichte van de dood zijn rouw en hoop. Aan de ene kant is de dood een schaduw; aan de andere kant is er een Licht opgekomen dat die schaduw zal verdrijven. Beide aspecten zegt Paulus erg krachtig : ‘De laatste vijand die vernietigd zal worden, is de dood.’( 1 Korinthe 15)
De dood is onze vijand; de dood is bestemd voor vernietiging. Het idee van de dood als vijand – ‘het meest angstaanjagende van alle lichamelijke kwaden’ (Thomas van Aquino) – lijkt misschien achterhaald in de 21e eeuw. Maar begrijpen we nu niet dat de dood natuurlijk is, gewoon onderdeel van het soort wezen dat we zijn?
Aan de ene kant belijdt het christendom dat we sterfelijk zijn, dat de dood als heel natuurlijk bij het leven hoort. Maar aan de andere kant zegt het christendom ook dat de dood een ontwrichting, een belediging is. Want zij behoort niet tot het leven zoals dat bedoeld is.
Verzoening voor deze spanning berust op die vreemde status van de mens, gemaakt voor een relatie met God: geschikt voor, geroepen tot. Een model voor die relatie is opmerkelijk genoeg vriendschap geweest, met Mozes als voorbeeld: ‘Zo sprak de Heer tot Mozes van aangezicht tot aangezicht, zoals men tot een vriend spreekt.’ (Exodus 33) Zo’n soort relatie, dat God van aangezicht tot aangezicht zien, zou onsterfelijkheid verlenen aan onze van nature sterfelijke lichamen (‘wanneer we hem zien, zullen we zijn als Hij, want we zullen Hem zien zoals Hij is’). Dus beide delen van het raadsel zijn waar: we zijn van nature sterfelijk, maar we worden geroepen tot een bestemming die onze natuur te boven gaat. Onze tragedie is dat we rationele wezens zijn die dwaas genoeg zijn om zich af te keren van God en van het licht van de onsterfelijkheid.
De dood is onze vijand omdat we, hoewel sterfelijk van aard, oorspronkelijk geroepen werden tot iets dat buiten de natuur ligt, maar dat verloren. God keerde zich naar ons toe, maar wij keerden ons af. Vijandschap, tragedie en verlies zijn echter niet het hele verhaal, en ze zijn zeker niet het einde van het verhaal. Er is ook de vernietiging van de dood. Dat is waar het leven, de dood en de opstanding van Christus over gingen. Als de dood onze vijand is, dan is het een verslagen vijand, overwonnen, hoewel niet volledig vernietigd, totdat God de wereld opnieuw schept.
Christenen kunnen soms zo blij zijn over het vooruitzicht van de vernietiging van de dood dat ze vergeten dat deze vernietiging nog steeds een belofte is, en dat we nog steeds onder de heerschappij ervan leven. Voor nu liggen de hoop en het verdriet verweven. Daarom lezen we in het Nieuwe Testament over ‘geen verdriet hebben, zoals mensen die geen hoop hebben’ ( 1 Tessalonicenzen 4:13). Ik zie dat niet als een algemene aanbeveling om geen verdriet te hebben, niet te rouwen (de dood is tenslotte nog steeds onze vijand), maar als een verbod op het soort verdriet dat geen hoop kent (omdat de vernietiging van de dood verzekerd is). Deze dualiteit in christelijke houdingen ten opzichte van de dood komt tot uiting in de manier waarop christenen de lichamen van de doden behandelen. We beschouwen begrafenispraktijken waarschijnlijk als vanzelfsprekend, maar het idee om de lichamen van de doden met de grootste zorg en waardigheid te behandelen, was een punt waar het christendom echt op hamerde. Jezus Christus had bijvoorbeeld een lijst van zes goede daden gegeven in de gelijkenis van de schapen en de bokken: ‘de hongerigen voeden, de dorstigen te drinken geven, de naakten kleden, reizigers onderdak bieden, de zieken bezoeken en gevangenen bezoeken.’ (Lucas 10) Het zou een gedurfde beslissing zijn om deze lijst van Christus aan te vullen, maar de kerk deed het, door er een zevende ‘daad van lichamelijke barmhartigheid’ aan toe te voegen: de doden begraven.
Het christendom is definitief de religie van de incarnatie: van God die menselijk vlees aanneemt. Lichamen doen er daarom toe. Praten over het afwerpen van het lichaam, alsof het lichaam slechts een oude mantel is waar de ziel te groot voor is geworden, is niet iets wat christenen zeggen. Wij zijn lichamelijke wezens, dus christelijke hoop is gericht op de wederopstanding van het lichaam. (Zo ook – ik zou er voor de volledigheid aan toe moeten voegen – is het christelijke lot ook lichamelijk. Degenen die sterven in vijandschap met God en het goede, zo beweert het geloof, en het aanbod van verzoening afwijzen, worden geconfronteerd met de consequenties in het herrezen lichaam.)
De boodschap van de incarnatie en de hoop op de wederopstanding veranderde iets voor de vroege christenen. Ze vonden dode lichamen niet langer beangstigend. In de oudheid moesten lichamen buiten de stad worden begraven, verstoten uit de menselijke gemeenschap. Christenen veranderden dat en begonnen hun geliefden binnen de stad te begraven. Lichamen moesten worden gekoesterd, niet gevreesd. De lichamen van hun helden – degenen die uitblonken in deugd, en vooral de martelaren – werden rechtstreeks naar hun kerken gebracht. Zorg voor de lichamen van de doden weerspiegelt beide polen van christelijke houdingen ten opzichte van de dood. Enerzijds hebben christenen de lichamen van de doden met grote zorg bewaard, omdat de dood een belediging is. De dood is de vijand die ons allemaal treft. Terwijl we dat verlies betreuren, houden we de lichamen veilig totdat het ongedaan wordt gemaakt. Het christendom is niet te snel door rouw heen gesprongen, maar heeft rouw ook niet het laatste woord gegeven. De dagelijkse begrafenispraktijk sluit waarschijnlijk het duidelijkst aan bij het verdriet, hoewel de hoop erdoorheen geweven is. En er is ook de andere kant van de christelijke houding ten opzichte van de dood: naast rouw is er hoop op de vernietiging van de dood.
Het christendom blijft niet steken bij de nadruk op de nederlaag van de dood. Het verheugt zich in het hebben in de hoop en de verzekering van de opstanding, wanneer ‘de dood niet meer zal zijn’.
“Hoe kan ik God ontmoeten, in concrete daden van liturgie, gebed of in het dagelijks leven?”, Dat is een vraag, of beter een klacht van veel mensen, die soms leidt tot twijfel aan Gods bestaan.
Zo helder en eenvoudig soms de geloofsbelijdenis en de liturgie spreken over God, zo onhelder en moeizaam is soms onze ervaring van God. Het christelijke geloof voorkomt deze ervaring niet, en bevrijdt ons er ook niet van. Geloof maakt het juist specifieker en scherper. Hoe komt de God die in geloofsbelijdenis zo helder omschreven en zo goed gekend lijkt, echt voor mij ten leven? Hoe worden de woorden en de uiterlijkheden van de liturgie en van mijn gebed – ‘Onze Vader’, Avondmaal, enzovoorts – tot bemiddelaars van werkelijke Godsontmoeting?
Of deze uitspraken in de precieze zin van het woord vragen zijn, is niet zo zeker. Mocht er een rationeel antwoord op te geven zijn, dan blijkt namelijk dat dit niet afdoende is. Dit soort uitspraken lijkt daarom eerder de rationele verwoording van wat ten diepste innerlijke ervaring is. Zoals de vraag van een doodzieke mens ‘waarom geeft God dit mij?’ meer een klacht dan een vraag is, of zoals de psalmist meer klaagt dan vraagt ‘waarom hebt Gij onze omheining verwoest?’ (Psalm 80). Dit zijn uitspraken, gesteld in de vraagvorm, die een ervaring uitdrukken: zo gemakkelijk als het is om de geloofsbelijdenis op te zeggen en een gebed of liturgie te ‘doen’, zo moeizaam is liturgie vieren en God beleven met heel ons hart en wezen.
‘En toch…’. Wat is de moeite tussen het gebed en het geloven? Wat voor moeite is het eigenlijk? Hoe verhouden zich moeite en Gods nabijheid? Hoe moeten we de ervaring van moeite hanteren? ‘En toch’. Want dat er vragen zijn, en blijven, sluit geloven niet uit; eerder past het bij geloven. en dat moeite ervaren wordt, en ervaren blijft worden, sluit de nabijheid van God niet uit; eerder past het daarbij. Het verstandigste om te doen is: je overgeven en volhouden.
geheel – Lees ik regelmatig uit verschillende delen van de Bijbel (het Oude Testament, de brieven van Paulus, de Psalmen, Openbaring, Evangeliën, enzovoort)? Bij geestelijk voedsel geldt hetzelfde als bij ‘gewoon’ voedsel: variatie is erg belangrijk. Lees niet alleen Bijbelteksten die jou passen of aanspreken. Ontdek ook dingen in teksten die je nooit eerder heb gelezen. Blijf ontdekken, dat voorkomt sleur!
– Ben ik eerlijk ten opzichte van de Bijbelgedeelten die ik lees? Sta ik open voor vermaningen en tegenspraak? Mensen als u en ik zijn snel geneigd om Bijbelteksten die ons niet ‘passen’, bijvoorbeeld omdat ze onze levensstijl onder kritiek stellen, terzijde te leggen. Maar is dat wel zo eerlijk? ‘ God houdt van ons zoals we zijn’, zei iemand, ‘maar Hij houdt téveel van ons om ons zo te laten.‘ Geven wij door het Bijbellezen Gods Geest een kans om aan leven te bouwen en te verbeteren? Durf je open te staan voor tegenspraak en vermaning?
Afsluitend Bijbellezen wordt gemakkelijker als je bij elke tekst steeds drie vragen stelt:
Wat zegt deze Bijbeltekst over God, die zich in Jezus toont aan mensen?
Wat zegt deze tekst over mijn leven met God?
Wat zegt deze tekst over mijn leven met de wereld om mij heen?
Met het hanteren van deze eenvoudige checklist zal het Bijbellezen je meer plezier gaan geven en je meer gaan opleveren.
Het lezen van reacties op Donald Trumps verkiezingsoverwinning in verschillende nieuwsmedia de afgelopen dagen was een les in het hedendaagse politieke landschap:
Voor linksgeoriënteerde media ziet de toekomst er somber uit. Men klaagt dat ‘we moeten leren leven met een Amerika waar een overweldigend aantal van burgers een president heeft gekozen die de meest fundamentele waarden en tradities van de democratie, de grondwet en zelfs het leger met minachting aanhangt.’ Of het wordt ‘een buitengewoon, verwoestend moment in de geschiedenis van de Verenigde Staten’ genoemd. Het lijkt wel een seculiere versie van de preek ‘Wee ons, het einde is nabij’.
Maar als je de rechtse media bekijkt, zie je een mengeling van gejuich – ‘Trumps triomf is een ramp voor de egocentrische, deugdzame elites!’- en optimisme dat er een nieuwe dag aanbreekt. Trump zelf prees de komst van een ‘gouden eeuw’ voor het Amerikaanse volk. Een welkom stukje goed nieuws voor degenen aan de rechterkant.
Aan beide kanten is de apocalyptische noot moeilijk te missen: ‘2024 is het echte werk, een revolutionair moment, een herinrichting en heroriëntatie van de Amerikaanse en westerse politiek rond nieuwe principes.’ ‘er niets dan slecht nieuws is voor Europa in de Amerikaanse verkiezingsoverwinning van Donald Trump. De enige vraag is hoe erg het zal worden.’
Direct na zulke verkiezingen is er altijd een beetje van deze apocalyptische toon te horen: wie herinnert zich nog hoe George W. Bush een rampzalige campagne voerde voor een machtswisseling in het Midden-Oosten. Of hoe Barack Obama begon met grote hoop, een tweede termijn won, maar de wapenwetten niet veranderde en over algemeen werd beschouwd als degene die de VS verzwakte door een mislukt buitenlands beleid. En ook Joe Biden zou hebben gefaald omdat hij de inflatie liet toenemen en de Amerikaanse grenzen te poreus liet worden.
Ja, ook Donald Trump zal falen. Hij kan, zoals hij beloofde, een verbeterde economie opleveren. Hij kan illegale immigratie tegengaan. Dat is tenslotte de reden waarom velen op hem stemden. Maar uiteindelijk zal hij teleurstellen. Dat zou Kamala Harris ook hebben gedaan als zij had gewonnen. En dat is niet om deze specifieke leiders te bekritiseren.
Het is altijd verleidelijk om in tijden als deze naar apocalyptische taal te grijpen. Maar de echte betekenis van ‘apocalyps’ is ‘openbaring’ of ‘onthulling’. Als we het op langere termijn bekijken, is het echte apocalyptische moment in tijden als deze misschien wel de onthulling van de ware plaats van politiek als belangrijk, maar niet hét belangrijkst. Deze momenten onthullen de ontoereikendheid van alle menselijke koninkrijken, en ons verlangen naar een ander koninkrijk, een koninkrijk van ‘rechtvaardigheid, vrede en vreugde in de Heilige Geest’ zoals de Bijbel het zegt, dingen die geen enkele regering of verkiezingsuitslag ooit kan leveren.
Politiek is belangrijk omdat we het in de samenleven belangrijk vínden. Maar wat politiek op zijn best kan bieden – een goed functionerende economie, wet en orde, het beheren van goede internationale relaties – gaat maar tot op zekere hoogte om een bloeiend leven mogelijk te maken. Net als terugkeren naar een bekende verlangen waarvan we denken dat we er eens en voor altijd gelukkig van kunnen worden. Ondanks de talloze keren dat het eerder is mislukt, geloven we op de een of andere manier steeds weer dat politiek al onze problemen kan oplossen. ‘Trump will fix it, Trump zal het oplossen’, zeiden de spandoeken – hoewel dat in feite is wat elke politicus belooft. Maar Jezus waarschuwde al: ‘Velen zullen in mijn naam komen en zeggen “Ik ben het”, en veel mensen op een dwaalspoor brengen.’ (Mattheüs 24,5)
Waarschijnlijk zal Donald Trump niet zo slecht zijn als velen vrezen, en niet zo goed als velen hopen. Want politiek is nooit het laatste woord. Zoals de Amerikaanse theoloog Matthew Burdette het onlangs verwoordde: ‘De oplossing voor onze politiek is geen politieke oplossing. Stemmen op de juiste of de verkeerde kandidaat zal de situatie niet veranderen: de duivel is onpartijdig, zolang politiek onze afgod is. Nee, wat nodig is, is fundamenteel en grondig spiritueel. Alleen als we met de profeet Jesaja kunnen zeggen dat “de volken zijn als een druppel uit een emmer, en worden gerekend als stof op de weegschaal,” (Jesaja 40,15-17) En “ Vertrouw niet op mensen met macht, op een sterveling bij wie geen redding is. Stokt zijn adem, hij keert terug tot de aarde, op die dag gaat hij met zijn plannen ten onder.” (Psalm 146,3-4) dat wil zeggen, alleen als we tegen de horizon van het ultieme kunnen zien hoe klein onze zorgen zijn, zullen deze relatieve, voorlaatste dingen zoals politiek worden rechtgezet en hun ware betekenis in ons leven krijgen.’
gelovig – Heb ik me bedacht dat de Bijbel een geloofsboek is? Bijbellezen is ‘anders’ dan gewoon lezen. De Bijbel zegt van zichzelf dat het een levend en krachtig Woord is, dat jouw leven wil aanraken en beïnvloeden. Verwacht je dat ook, als je de Bijbel openslaat? Sta je daarvoor open? Ben je op zoek naar concrete en relevante woorden voor jouw leven? Dat de Bijbel een geloofsboek is, wil vooral zeggen dat het een Boek is dat eerst en vooral gericht is op de ontmoeting met de Levende Heer!
– Heb ik gebeden om Gods Geest? De Heilige Geest raakte mensen aan, waardoor zij de teksten schreven die later onze Bijbel zijn gaan vormen. Maar de Heilige Geest is nét zo belangrijk bij het lezen en overdenken en bestuderen van de Bijbel! Hij is de Tolk die jou wil bijstaan bij het lezen van de Bijbel. Vraag Hem om zijn nabijheid!
Brandend Zand 