Brandend Zand

Het belangrijkste moment van de inauguratie van Donald Trump
heeft in een oogwenk plaatsgevonden:
het was een kwestie van enkele seconden.
Terwijl de verkozen president Trump de eed aflegde,
heeft hij een gebed uitgesproken
dat bestaat uit vier eenvoudige woorden:
‘so help me God.’

Dit is niet het eerste gebed dat we horen vanaf deze trappen.
Trumps gebed doet denken aan de gebeden
van een menigte van zijn aanhangers
die een paar jaar geleden
de trappen van het Capitool opliepen.
De mogelijkheid van gratieverlening
staat deze mensen vanaf dag één te wachten.
Ja, misschien staat er over een paar jaar
een standbeeld van een van de ‘Oath Keepers’
– de Amerikaanse extreemrechtse anti-overheidsmilitie
en Trumpaanhangers die meededen aan de bestorming
van het Capitool van 6 januari 2021 –
op de Capitol Rotunda.
Ik herinner me dat ik die voorspelling in de dagen erna
van een journalist las dat dit misschien zou kunnen gebeuren
en ik kon het me toen niet voorstellen.
Nu kan ik het me nu wel voorstellen.

Het partijplatform is nu de liturgietafel geworden.
Onze gebeden zijn gevuld met inhoud van ideologie en theologie.
We hebben laten zien dat we gevangen zitten
in de tijdsgeest van onze tijd,
door propaganda te consumeren en te debatteren
over de ‘waarheid’ over 6 januari 2021 (het verlies van Trump)
op manieren die onze eigen capitulatie verraden,
en door een aankomende regering te rechtvaardigen
die schaduwen van autoritarisme 
met haar populisme en tech-oligarchen vooruit werpen.

Nee, we kunnen voor een Amerikaan niet bedenken
wat het betekent om christen te zijn.
Hoe kan het dat Trump – als veroordeelde crimineel –
het presidentschap op zich neemt
zonder veel van zijn ‘christelijke’ achterban te verliezen?

Waarom we ons dat niet voor kunnen stellen?
Omdat we geen aandacht hebben besteed
aan de gebeden van 6 januari.
Aan de god die ze in hun midden hebben geopenbaard,
en de militante toewijding die deze god eist.
Een god die paranoïde is,
verdeeld tussen ideologie en theologie,
wiens geest de naam ‘Jezus’ alleen draagt in een soort messiaanse nabootsing.

Hoe we deze mensen en ons geloof kunnen herwinnen?
Het begint met het serieus nemen van gebed.
Als het christelijke leven – altijd en eeuwig –
een ‘leven van het aanroepen van God’ is
– zoals de grote Zwitserse theoloog Karl Barth het verwoordde –
dan moet onze aandacht gericht zijn
op dit kleine gebed verpakt in de eed.
Misschien bidden we dit gebed zelf: ‘Zo helpe ons God.’

Waarom?
Omdat het een gevaarlijk gebed is.
We zijn vergeten: het is gevaarlijk om God aan te roepen.
Dit presidentiële gebed roept Goddelijke hulp in
om de grondwet te ‘bewaren, beschermen en verdedigen’,
maar het aanroepen van de God van het christelijk geloof
is het uitnodigen van onteigening en desillusie
met alles wat we ooit als ‘noodzakelijk’ beschouwden
en als vanzelfsprekend beschouwden,
allemaal als gevolg van de ontmoeting met de Gekruisigde.

Sommigen zien in Trump de komst van een opleving in Amerika.
Sommigen zien in Trump de beul van de democratie.
Maar het aanroepen van de naam van God in Amerika
is het radicaal vrijmaken en dus verantwoordelijk maken
voor Gods gebod van vrede en gerechtigheid.

De hervormde theoloog K.H. Miskotte,
wiens bediening plaatsvond
in het door de nazi’s bezette Amsterdam,
zag het duidelijk: deze God is een saboteur.
Het aanroepen van deze God
nodigt sabotage uit en schenkt ons een afwijkend geloof,
een geloof dat gekenmerkt wordt
door verachtelijke ontkenning
en ongeloof in alle andere aanspraken
op totaliteit en autoriteit en macht.

Er is dus een krachtige realiteit aan het werk
in dit vierwoordengebed.
Bidden tot de God en Jezus Christus
is het aanroepen en uitlokken van sabotage
van al onze plannen.
En zelfs hierin kunnen we er zeker van zijn
dat deze triomf van God voor ons bestwil is.

De Amerikaanse theoloog Walter Wink vroeg zich – met het oog op de eerste christenen – af:
‘Wat gebeurt er als de staat degenen executeert die ervoor bidden?
Net zoals de leeuwen het bloed van de heiligen
likten in het Romeinse Colosseum,
werd Caesar van zijn wapens ontdaan
en gevangen genomen in de triomftocht van Christus.’

Durven we te geloven dat zulke macht werkt
in en door een gebed dat cynici als propaganda beschouwen?

In de vernieuwing van onze gebeden
kan er in onze tijd misschien een echt christelijk verzet ontstaan.
Een verzet gegrond in belijdenis,
een getuigenis in woord en werk van de verrezen Jezus
Die leeft tegen alle messiaanse nabootsing,
die ons een Geest belooft
‘van kwaadaardigheid jegens niemand en liefdadigheid voor allen’
– zoals Abraham Lincoln erkende –
in zijn eigen inaugurele toespraak tot het Amerikaanse volk in 1864.

Mogen we blijven bidden, ‘zo helpe ons God’
zonder bang te zijn voor waar deze God ons heen leidt in vrijheid.

De kerstboom is allang weer afgetuigd,
het weer is grijs en nat,
(en voor sommigen: de nieuwe regering Trump treedt vandaag aan)
het leven is wéér duurder geworden,
en we hebben onze nieuwjaarsvoornemens waarschijnlijk al gebroken;
ja, januari lijkt veel uit te moeten leggen!

Zozeer zelfs dat deze maandag, de derde maandag in januari zelfs
Blue Monday is genoemd – de meest deprimerende dag van het jaar.

Het idee is een marketingtool en ontwikkeld met behulp van een wiskundige vergelijking
die rekening houdt met alle elementen van de ellende in januari…
En de remedie? Een zonnige vakantie boeken.

Het klinkt logisch, nietwaar?
Voelen we ons niet allemaal een dip in de donkere koude dagen midden in januari?

Maar het probleem is dat Blue Monday is gebaseerd
op een nogal wankele pseudowetenschap
die puur is bedacht voor een reisorganisatie
om hun zomervakanties te verkopen.
In de vergelijking zijn de eenheden niet gedefinieerd
en kan de formule niet worden geverifieerd,
waardoor deze effectief nutteloos is.

Desondanks heeft het idee van Blue Monday
onze verbeelding en onze aandacht gevangen;
wat betekent dat het idee is blijven hangen,
ook al is het niets meer dan een marketingcampagne
die al in 2005 is geschreven.
Het idee is blijven hangen omdat het logisch is.

En we willen graag onze gevoelens begrijpen, toch?
Als we een specifieke reden kunnen aanwijzen
waarom we ons somber of ongemotiveerd voelen,
voelen we ons minder alleen.
Misschien is dat de reden
dat het idee van Blue Monday al twintig jaar bestaat.

Voor sommigen kunnen de seizoenen
een tastbaar effect hebben op de geestelijke gezondheid,
en tot wel drie procent van de mensen leeft
met ‘ernstige winterdepressie’
en gimmicks als Blue Monday
riskeren de verzwakking van een seizoensgebonden affectieve stoornis
te bagatelliseren.

Zelfs voor degenen onder ons
die niet met seizoensgebonden psychische aandoeningen leven,
hebben we verschillende behoeften afhankelijk van de seizoenen.
Onze energiebalans kent het hele jaar door een soort eb en vloed:
het is natuurlijk om in een rustiger tempo te willen leven
tijdens de donkere wintermaanden;
veel mensen slapen en eten meer
als we kortere dagen en langere nachten hebben.

Emotioneel zullen we ook seizoenen hebben
waarin we het leven net zo levendig ervaren als de lente
en andere seizoenen waarin we ons willen terugtrekken
en de behoefte voelen om te rouwen om onze verliezen
terwijl de zaden zich onder de grond verstoppen,
weg van de kou, wachtend om te bloeien.

Iemand schreef eens:
‘Planten en dieren vechten niet tegen de winter;
ze doen niet alsof het niet gebeurt en proberen
niet hetzelfde leven te leiden als in de zomer.
Ze bereiden zich er op voor.
Ze passen zich aan.
Ze voeren buitengewone metamorfoses uit
om ze erdoorheen te helpen.’

Het is iets dat zowel de Bijbel als het kerkelijk jaar erkennen,
dat we ons moeten aanpassen aan de seizoenen
van het leven waarin we leven.
De schrijver van Prediker, sommigen denken dat het koning Salomo was,
schrijft dat in hoofdstuk 3
‘er een tijd is voor alles, en een seizoen voor elke activiteit onder de hemel’ 
en hij gaat verder met het opnemen van leven en sterven,
planten en ontwortelen, doden en genezen.

We kunnen worden aangemoedigd
door het feit dat er geen specifieke dag is
die meer of minder deprimerend is dan een van de andere,
maar ook de veranderende seizoenen herkennen
die onze emoties doormaken
op dezelfde manier als de natuurlijke wereld dat doet.

Wat ertoe doet, is dat we ons richten op het seizoen
van het leven waarin we ons bevinden
en het niet ontkennen.
Het kerkelijk jaar stelt ons in staat
dit te doen door middel van liturgie,
terwijl we door Advent, Kerst, Vastentijd, Pasen
en gewone tijden fietsen.
Er zijn mogelijkheden om te rouwen om ons verlies,
onze vreugde te vieren, lessen te leren en te oefenen
wat het betekent om in gemeenschap te zijn
door elke emotie heen.
Om ons door deze seizoenen te bewegen
geven we onszelf de kans
om onze emotionele spieren te strekken in rouw, vreugde
en gewoon uit te vinden hoe
we door het dagelijks leven kunnen navigeren!

Paulus, die in de begintijd van de kerk pastor was
en aan veel gemeentes schreef,
vertelde om
‘met je blije vrienden te lachen als ze blij zijn;
deel tranen als ze down zijn’, (Romeinen 12)
en ik denk dat dit eenvoudig advies is voor ons
terwijl we door de seizoenen van ons leven en het jaar reizen.
Alle emoties – hoe ongemakkelijk ze ook mogen zijn –
hebben aandacht nodig.

Ja, Blue Monday mag misschien een marketingmythe zijn,
maar erkennen dat we ruimte moeten maken
voor al onze gevoelens
– de blije en de verdrietige –
kan precies de aanmoediging zijn die we nodig hebben.