Is de kerk een vrijwilligersorganisatie? Ik was onlangs op een kerkelijke bijeenkomst, waarop iemand dat zei. Hij had het over de moeilijkheden waarmee ze in hun kleine gemeente worstelen. Het bekende verhaal: gebrek aan ambtsdragers, aan vrijwilligers, vergrijzing, minder kerkbezoek, de noodzaak tot samenwerking met andere kleine gemeenten misschien. De kerkorde zit daarbij in de weg, volgens de spreker, met allemaal regels en voorschriften. We moeten niet zo moeilijk doen, de kerk is gewoon een vrijwilligersorganisatie. We hebben een reglement nodig, geen dikke kerkorde.
Nu was er op diezelfde bijeenkomst gelukkig ook iemand die meteen antwoordde dat er, vanuit de kerkelijke organisatie volop meegedacht wordt om creatieve oplossingen te zoeken. De kerkorde hoeft geen keurslijf te zijn, er is meer mogelijk dan je soms denkt.
Nou gaat het mij niet per se om de kerkorde, maar wel even over die typering van de kerk als vrijwilligersorganisatie. Is dat zo? Zelf zeg ik dat ook wel eens, een beetje gekscherend. Als iemand van buitenaf vraagt naar mijn werk bijvoorbeeld, dan zeg ik: ik ben de enige beroepskracht in een vrijwilligersorganisatie. Dat is toch zo? Kijk, de meeste mensen zitten voor hun plezier in de kerk, maar als predikant MOET ik er zijn. Nou ja, ik zei al: gekscherend. En het klopt ook niet helemaal, want vaak ook kosters en ook organisten horen bij de beroepskrachten, en natuurlijk kerkelijk werkers en in sommige plaatsen heb je ook betaalde scriba’s of ledenadministrateurs.
Toch is de kerk vooral een organisatie die drijft op vrijwilligers. Op die talloze mensen die iets doen voor of namens de kerk, heel vaak ook op de achtergrond, buiten het zicht van de camera’s. Als die vrijwilligers er niet zouden zijn, dan zouden al die betaalde dominees hopeloos onthand zijn.
Dat is allemaal waar. En toch heb ik op die bijeenkomst waarop nogal stellig de kerk een vrijwilligersorganisatie werd genoemd, iets anders daar tegenin gebracht. Want de kerk is volgens mij in de eerste plaats een geestelijke gemeenschap. Dat moet voorop staan.
Wat me de laatste tijd opvalt is dat veel sporters tijdens de wedstrijd blijk geven van hun geloof. Dat gebeurde ook regelmatig tijdens de Olympische Spelen. Én dat veel verslaggevers daar geen oog voor hebben, het niet vertaald wordt of er maar een draai aangeven: ‘ze roepen de goden aan…’. Hun routine vóór of ná hun prestatie is geen gebed tot de goden van een heidens pantheon, een smeekbede om een beetje geluk of voorspoed, maar een gebed tot God en Jezus – ja, van een commentator die zijn huiswerk had gedaan, had je dat kunnen verwachten. –
Zo’n openbare uiting van toewijding is geen uitzondering. Een kenmerk van de afgelopen Olympische Spelen was het aantal atleten dat hun geloof. Elke keer zie je wel iemand God bedanken, een kruis slaan, reclame maken voor zijn geloof, niet zozeer als een smeekbede om de overwinning, maar meer als een manier om met de ups en downs van de sport om te gaan.
Wanneer je deze openbare christelijk geloofsuiting naast de rij boven de openingsceremonie plaatst, roept dat een interessante vraag op. Tijdens die ceremonie waren christenen over de hele wereld boos over wat leek op een parodie op het Laatste Avondmaal. De organisatoren van de Olympische Spelen beweerden toen dat de aanstootgevende scène niet bedoeld was om de spot te drijven met het hart van de christelijke eredienst, maar een verwijzing was naar Dionysius en het feest van de heidense goden, waarmee de moderne Olympische Spelen werden verbonden met hun wortels in de heidense wereld van de klassieke periode.
Als het een verwijzing was naar het heidense feest van Dionysius, was de openingsceremonie misschien een nog veelzeggender teken van de richting van onze cultuur dan we zouden denken, en een teken dat christenen misschien nog meer zorgen baart dan een tweederangs bespotting van het Laatste Avondmaal. Omdat het een keuze verduidelijkt waar onze cultuur mee te maken kan krijgen naarmate ons westerse tijdperk vordert.
In 1939, aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog, gaf T.S. Eliot een reeks lezingen. Daarin deed hij een grimmige prognose:
‘De keuze die voor ons ligt, is tussen de vorming van een nieuwe christelijke cultuur en de acceptatie van een heidense cultuur.’
Eliot dacht dat zijn samenleving noch volledig christelijk, noch volledig heidens was, maar ‘neutraal’. Toch vreesde hij dat dit niet lang zou duren. Een dergelijk ‘politiek liberalisme’ dreigde zijn eigen ondergang te bevorderen door een willekeurige weigering om morele waardeoordelen te vellen en te kiezen tussen versies van het goede. Toen Eliot de opkomst van het fascisme in Europa zag, dat op het punt stond van de meest vernietigende oorlog in zijn geschiedenis tot nu toe, deed hij een belangrijke bewering: dat het enige alternatief voor wat hij zag als een heidens totalitarisme een christelijke samenleving was.
Dichter bij onze tijd is een soortgelijke gedachte bij anderen opgekomen. Onlangs mijmerde onlangs een feministische schrijfster over het idee dat onze samenleving opnieuw heidens wordt, waarbij ze het morele raadsel over moderne abortus aanhaalde. Ondanks dat ze geen praktiserend christen is, ziet ze abortus vertoont ongemakkelijke overeenkomsten met heidense kindermoord, een teken dat we teruggaan naar een moreel plan met een sterke gelijkenis met heidense waarderingen van het menselijk leven. De Joodse feministische schrijfster Naomi Wolf heeft hetzelfde gedaan in een buitengewoon essay. Ondanks haar neiging om te gemakkelijk af te glijden naar samenzweringstheorieën, betoogt ze overtuigend dat naarmate het Joods-christelijke ethos dat de westerse samenleving ondersteunde, is verdwenen, wat is ontstaan geen goedaardige neutraliteit is, maar duistere krachten die vroeger op de achtergrond van de religie van het Oude Testament loerden:
‘de pure amorele macht van Baäl, de vernietigende kracht van Moloch, de ongebreidelde verleiding en seksuele losbandigheid van Astarte of Ashera, dat zijn de oerkrachten die mij inderdaad lijken te zijn teruggekeerd… of in ieder geval de energieën die ze vertegenwoordigen, morele macht over; doodsverering; oppositie tegen de seksuele ordelijkheid van het intacte gezin en trouwe relaties, ze lijken te zijn ‘teruggekeerd’, zonder terughoudendheid.’
Het nazisme waar Eliot naar verwees, was, zoals we nu weten, een doodlopende weg, letterlijk. We troosten onszelf vandaag met de gedachte dat we zulke extremen achter ons hebben gelaten, dat de afgoderijen van fascisme en communisme respectievelijk in 1945 en 1989 werden verslagen, en dat we nu een seculiere liberaal-democratische ruimte erven die gelukkig neutraal is en de vrede bewaart tussen verschillende claims op de waarheid, een vooruitgang ten opzichte van zowel het heidendom als het christendom.
De makers van de openingsceremonie van de Olympische Spelen rechtvaardigden hun creatie zonder een spoor van ironie door te zeggen dat het een viering was van de Franse Republikeinse ideeën van inclusie, vrijheid, mensenrechten enzovoort, de vrijheid, broederschap en gelijkheid van de Franse Revolutie, die op zijn beurt was geboren uit de Franse Verlichting. Dit was een secularisme dat tentoon werd gespreid. Het was een klassiek libertair beeld van vrijheid, de absolute vrijheid om te kiezen wat we met ons leven doen, van individuele zelfexpressie, zonder overkoepelend, universeel idee van het Goede, wat natuurlijk een bepaald begrip is van wat vrijheid betekent. Het onderscheidt zich bijvoorbeeld van een ouder beeld van vrijheid als geleidelijke bevrijding van (en dus de disciplinering van) enkele van onze innerlijke, conflicterende impulsen die als destructief voor de ziel of de samenleving worden beschouwd. Seculier liberalisme dat zichzelf voordoet als vanzelfsprekend, de mening van alle weldenkende mensen, is zo vaak niet in staat te zien hoe het voor anderen – moslims en christenen bijvoorbeeld – allesbehalve vanzelfsprekend is. Er zijn veel mensen over de hele wereld die niet tevreden zijn met een overkoepelend moreel schema dat erop staat hen te vertellen dat hun geloof een privéaangelegenheid is in plaats van een afzonderlijke transcendente waarheid.
Dus, wat als de openingsceremonie een lofzang was op Franse waarden, geworteld in de Franse Verlichting? En wat heeft dat te maken met heidendom?
Achter het schijnbare rationalisme of de tolerantie was het voor de Verlichting het een eis om alles in twijfel te trekken. Het was een verwerping van één enkele geloofsbelijdenis, ten gunste van meerdere manieren van leven en geloven. Het tijdperk greep terug naar het klassieke verleden, zag zichzelf als een voltooiing van de Renaissance en liet uiteindelijk de overblijfselen van religie achter die de Renaissance nog had behouden. De Verlichting was niet zozeer de geboorte van een nieuw rationeel tijdperk, maar in feite een vernieuwing van een oud heidens sensueel pluralisme.
Dat we tot het heidendom zijn terugkeert kun in meerdere zaken zien. We zijn teruggekeerd naar een soort pluralisme waarin er veel objecten van aanbidding zijn onder een overkoepelend schema dat elk van hen de ultieme waarheid of waarde ontkent.
Natuurlijk, er zijn geen tempels meer voor Bacchus, Aphrodite, Tyche of Plutus op straathoeken in onze steden. Toch waren dit vroeger de goden van wijn, liefde, toeval en rijkdom. Het is moeilijk te ontkennen dat de aantrekkingskracht van die verslavende middelen, de verleiding van seks, de hoop op een loterijwinst of de wens om rijk te zijn, het leven in onze wereld niet domineren. Er wordt beweerd dat heidendom nooit echt is verdwenen. Het bleef op de loer liggen in de hoeken van Europese samenlevingen, zoals blijkt uit een bijvoorbeeld een boek van Anton Wessels ‘Kerstening en ontkerstening van Europa’’.
Leslie Newbigin, een christelijke missioloog, bracht het grootste deel van zijn leven door als missionaris in India In de jaren 80 keerde hij terug naar het door de Verlichting gevormde Westen. Hij zag toen dat het Western was verworden tot een seculiere samenleving waarin geen algemeen erkende normen bestonden. ‘We weten nu’, betoogde hij, ‘dat het enige mogelijke product van dat ideaal een heidense samenleving is. Want de menselijke natuur verafschuwt een vacuüm. Maar het heiligdom blijft niet leeg. Als het enige ware beeld, Jezus Christus, er niet is, zal een afgod zijn plaats innemen.’
Vroege christenen gaven al aan, dat die goden tot slaaf maken. Als je jezelf volledig overgeeft aan drugs, seks, geld of Dionysisch genot, zullen ze uiteindelijk je leven beheersen, je tot slaaf maken en vernietigen, zoals veel verslaafden hebben ontdekt.
Misschien had Eliot gelijk: Het kost veel tijd om religieuze overtuigingen diep te laten wortelen. Zowel het christendom als het heidendom zijn diep in onze bodem geworteld. En dus heeft de Europese cultuur eigenlijk maar twee opties: het heidendom dat eeuwenlang heeft bestaan vóór de komst van het christendom, en het christendom dat het heeft vervangen.
De Olympische Spelen lieten ons twee paden zien. Het ene werd aangeboden door de makers van de openingsceremonie, het andere door de atleten die een hoger doel zien dan een gouden medaille of aardse roem. Ach, de makers van de openingsceremonie hadden misschien niet de bedoeling om het christendom aan te vallen. Toch juichten ze met plezier iets toe dat Europeanen al lang geleden achter zich hebben gelaten.
En we zouden even moeten stilstaan voordat we dat vieren.
De schittering en vreugde van medaillewinnaars op de Olympische Spelen in Parijs is ongelooflijk om te zien. Hun discipline en gebrachte offers tijdens de training werpen hun vruchten af in betoverende uitingen van uitmuntendheid en momenten van pure vreugde. Maar om winnaars te zijn, moeten er ook verliezers zijn, en er zijn onthullende momenten van verpletterende teleurstelling geweest die nooit leuk zijn om te zien. Bijvoorbeeld over de soms mindere prestaties van Femke Bol of Lieke Klaver. Sommigen zullen vinden dat zij faalden, anderen zullen zeggen dat dit bij sport hoort.
Maar weinigen van ons zullen ooit Olympische grootheid bereiken, of de media-erkenning die het profiel van een atleet definieert door zijn naam voor altijd te verbinden aan zijn prestatie. Maar we hebben allemaal een innerlijke neiging om te geloven dat onze waarde gebaseerd is op wat we kunnen bereiken. We leven in een cultuur die ons voortdurend de boodschap stuurt dat goedkeuring en waarde afhangen van je resultaten. Velen van ons geloven dat, en vallen dan voor een leven van voortdurende intensiteit – een ‘cyclus van verdriet’ – terwijl we fel streven naar resultaten, maar rouwen om het verlies van onze innerlijke vrede. En deze culturele boodschap van acceptatie door prestatie wordt echt giftig wanneer we de leugen gaan geloven dat onze identiteit gebaseerd is op onze prestaties.
Het zijn niet alleen atleten die hierdoor risico lopen. Denk eens na over hoe ons onderwijssysteem dezelfde boodschap over cijfers uitzendt. Duizenden tieners lijden aan angst en psychische aandoeningen als ze examens afleggen, omdat ze geloven dat hun eigenwaarde afhangt van hun cijfers. De winnaars zullen worden gefeliciteerd, maar anderen zullen depressief worden van het falen.
Ik ken veel werkplekken waar ‘prestatiemanagement’ zo onderdrukkend is geworden dat het leidt tot gedrevenheid, perfectionisme en burn-out. Zelfs gepensioneerden kunnen zich gedreven voelen om hun ‘bucketlist’ af te werken voordat ze sterven of ziek worden. Dus mensen uit alle lagen van de bevolking raken gemakkelijk verslaafd aan de tredmolen van ‘prestatiegericht leven’ en voelen zich moe, gevangen en onrustig. Ze lijden onder de valse overtuiging dat zelfrespect afhankelijk is van prestaties. Als je dat gelooft, mag je van jezelf niet falen of wordt je zelfs ziek omdat je je voelt tekortschieten.
Er is een betere manier. We kunnen ervoor kiezen om afstand te doen van die verderfelijke leugen van een prestatie-identiteit en de diepe waarheid te bevestigen dat onze echte identiteit en betekenis te vinden zijn in wie we zijn als Gods geliefde kinderen. We kunnen onze emoties verankeren in de zekerheid van die ware identiteit. Het is mogelijk om te besluiten om de manie voor resultaten en onze cultuur van voortdurende intensiteit onder ogen te zien. Een daad van verzet tegen een wereld die wordt gedomineerd door de behoefte aan succes. God weet dat we een pauze nodig hebben, niet alleen om te rusten, maar om ons hart en onze geest te heroriënteren op de waarheid. We worden onvoorwaardelijk geliefd en hoeven niet te streven naar prestaties om geaccepteerd en belangrijk te worden voor God. Daar zit een diepe vrede in. Een vrijheid en veerkracht die het mogelijk maken om te concurreren zonder angst voor falen.
In de Bijbel wordt het woord uitmuntendheid nooit toegepast op prestatie, alleen op karakter, en de meest uitmuntende manier is liefde. De christelijke wereldvisie viert geweldige prestaties, maar vermijdt om er een afgod van te maken, omdat dat leidt tot een destructieve obsessie en onzekerheid.
Zeker zijn van God gaat niet over het vermijden van competitie of druk. Het is leren om uitstekende prestaties na te streven zonder het gevoel dat onze identiteit wordt gestolen door onze cijfers, of banen, of andere mensen ons goedkeuren of ons medailles toekennen. Prestaties van topkwaliteit zijn superieur en we moeten met heel ons hart ons best doen, wat we ook doen. Maar God is een God van genade, die iedereen onvoorwaardelijk liefheeft, accepteert en eert, inclusief degenen die zich niet eens kwalificeerden voor de Olympische Spelen, net zo goed als degenen die op het podium stonden.
In 1986 werd de goal van de hand van God, la mano de Dios, van sterspeler Diego Maradonna een begrip in het voetbal. Had God ingegrepen bij deze goal, was de vraag.
Na de mislukte moordaanslag op Donald Trump, wordt door sommige christenen – en door Trump zelf – dezelfde vraag gesteld of de hand van God kunnen zien omdat hij de aanslag overleefde.
Gezien de gepolariseerde aard van de Amerikaanse politiek en de giftige aard van de debatten, was de moordpoging op Donald Trump niet helemaal een verrassing, zelfs niet als het een enorme schok voor het systeem was. Het was zowel tragisch voor degenen die werden gedood en toch een opluchting voor iedereen dat Trump het overleefde, niet in de laatste plaats vanwege de onvoorstelbare gevolgen voor het hele land als hij het niet had overleefd.
Je hoeft niet diep in de maalstroom van X te duiken om een gemeenschappelijk thema onder Trump-aanhangers te ontdekken: dat God hem beschermde van een zekere dood. ‘God beschermde president Trump’, postte senator Marco Rubio. ‘God redde het leven van Donald Trump’, zeggen een miljoen anderen, ervan overtuigd dat de schijnbaar wonderbaarlijke lichte hoofdbeweging op het moment van het schot, waardoor de kogel zijn oor raakte en niet door de achterkant van zijn slaap, een moment van Goddelijke interventie was.
Maar kijk ergens anders op X en je zult grote aantallen mensen vinden die er even zeker van zijn dat dit complete onzin is. God heeft Donald Trump niet gered, omdat er geen God is die iemand kan redden, of omdat als er een God is, Hij helemaal niet ingrijpt, of zelfs als Hij dat wel zou doen, Hij mensen als Donald Trump zeker niet zou willen redden.
Als God Trump heeft gered, zeggen ze, waarom heeft hij dan niet het leven gered van Corey Comperatore, de vrijwillige brandweerman die werd gedood door kogels afgevuurd uit het geweer dat werd gebruikt bij de aanval? Trump-aanhangers reageren met de bewering dat Trump een speciale roeping heeft, die Goddelijke interventie rechtvaardigt, om ‘het Joods-christelijke erfgoed van Amerika te herstellen’, zoals een tweet het verwoordde.
Dus, wat is het?
Christelijke denkers hebben doorgaans de mogelijkheid aangenomen dat God op beslissende momenten de normale loop van de geschiedenis kan en zal onderbreken. De centrale christelijke bewering is immers dat Hij dit deed in opmerkelijke bevrijdingsdaden zoals de Exodus, op sleutelmomenten in de geschiedenis van Israël en vooral in het leven, de dood en de opstanding van Jezus Christus. En, zo beweren ze, Hij doet het op minder prominente manieren, zoals getuigenissen van verhoorde gebeden en schijnbaar wonderbaarlijke gebeurtenissen suggereren.
Toch zijn Goddelijke interventies als deze per definitie zeldzaam. Ooit las ik een roman waarin één van de personages mijmert over een christelijke groep die voortdurende wonderen verwacht: ‘Ze vragen altijd om wonderen en vinden ze overal. Hoewel ik een spiritueel man ben, geloof ik wel in God – ik denk dat Hij een orde voor de wereld heeft geschapen; ik geloof dat we, door Hem voortdurend te bombarderen met verzoeken om wonderen, ook vragen dat Hij het weefsel van de wereld ontrafelt. Een wereld van voortdurende wonderen zou een cartoon zijn, geen wereld.’ Daarin heeft dit personage een punt.
Toch zou een wereld zonder enige tussenkomst een wereld zijn die God aan zijn lot had overgelaten. Het idee dat God zijn wereld zo heeft opgezet dat hij als een klok kan draaien zonder verdere tussenkomst is deïsme, niet christendom, een theologie die populair was in de 17e en 18e eeuw, – een theorie die we vandaag de dag nog steeds tegenkomen – maar God ons vanaf een veilige en niet betrokken afstand in de gaten houdt. Het zou leiden tot de conclusie dat God niet echt om de wereld gaf en deze aan zichzelf overliet, vooral niet als het kwaad de vrije loop had en niets het leek te kunnen voorkomen. Zulke tussenkomsten kunnen het beste worden gezien als tekenen, speciale aanwijzingen die niet ‘de structuur van de wereld ontrafelen’, maar toch tastbare herinneringen zijn dat God, ook al is deze gebroken, deze wereld niet heeft opgegeven en deze op een dag zal verlossen.
Maar als God op bepaalde momenten kan en zal ingrijpen om de loop van de geschiedenis in een gevallen en gebroken wereld om te buigen, betekent dat niet dat elke claim op goddelijke tussenkomst oprecht is. Dus hoe kun je dat weten? Wie geloven we?
Op verschillende punten in het Oude Testament vragen schrijvers zich af hoe je de ware profeet van de valse kunt onderscheiden. Een van hen antwoordt als volgt: ‘Als wat een profeet verkondigt in de naam van de Heer niet gebeurt of uitkomt, is dat een boodschap die de Heer niet heeft gesproken.” Eerlijk gezegd lijkt dit niet veel te helpen. Je kunt zien of iemand het bij het rechte eind heeft als zijn voorspelling uitkomt, maar op dat moment heb je geen idee of het uitkomt of niet, dus het laat je nog steeds in het ongewisse over wie je moet geloven.
Toch suggereert het een belangrijk inzicht. Je kunt alleen achteraf Gods tussenkomst vaststellen. Je kunt alleen met een zekere mate van zekerheid zeggen dat God ‘heeft ingegrepen’ als je terugkijkt op gebeurtenissen en ziet hoe ze aflopen.
Als Donald Trump wordt gekozen en op de een of andere manier harmonie en bloei zou brengen voor zoveel mogelijk mensen in de VS, als zijn beleid de economie stabiliseert en iedereen in staat stelt een fatsoenlijk leven te leiden, niet alleen de rijken en machtigen, een gevoel van beschaving en vrijgevigheid herstelt in het openbare leven, weerstand biedt aan de krachten van kwaad en schade in het land en in de wereld, en vrijheid brengt voor christenen en anderen om hun geloof te beoefenen, dan kunnen we misschien terugkijken in toekomstige jaren en zeggen dat God op 14 juli 2024 wel degelijk is tussenbeide gekomen om de doelen van het kwaad in de wereld te dwarsbomen.
Maar als dat allemaal niet gebeurt, en wat het resultaat is van zijn overleving in plaats daarvan een diepere breuk is van de sociale cohesie, een vergroving van het publieke debat, een belegeringsmentaliteit die de wereld verdeelt tussen ‘wij’ en ‘zij’, een toenemende kloof tussen rijk en arm, de elite en gewone mensen, dan zouden we in de toekomst kunnen zeggen dat het puur toeval was, een van die willekeurige dingen die gebeuren in deze gecreëerde maar gevallen wereld met zijn mysterieuze mix van orde en chaos.
Welke zal het zijn? De tijd zal het leren. Tot die tijd moeten we voorzichtig zijn met beweringen over Goddelijke interventie. Niet omdat God het nooit doet, maar omdat we niet zo goed zijn in het voorspellen wanneer het gebeurt.
De openingsceremonie van de Olympische Spelen van Parijs in 2024, gehouden aan de rivier de Seine, heeft niet verrassend voor controverse gezorgd. Zulke momenten, waarbij een land zich door middel van pracht en praal aan alle anderen presenteert, zorgen altijd voor commentaar, niet in de laatste plaats degenen die beweerden dat de ceremonie een ‘aanval op het christendom’ was.
Hoewel het weer de uitvoering enigszins dwarsboomde, was het de inhoud van de voorstelling die kritiek kreeg. De parade van atleten werd overschaduwd door de kritiek op de creaties van theaterdirecteur Thomas Jolly, het brein achter de hele ceremonie. Extreemrechtse politici bekritiseerden Jollys creaties als een schending van de Franse nationaliteit. Conservatieve deskundigen richtten hun kritiek op Jollys verheffing van de LHBTIQ+-cultuur.
Christelijke commentatoren hebben, met verschillende mate van wrok, een vreemde scène veroordeeld waarin Leonardo da Vinci’s beroemde schilderij van het Laatste Avondmaal – volgens hen – werd ondermijnd door een mengelmoes van ostentatief queer personages. Centraal stond niet Jezus Christus, maar een robuust ogende figuur die leek op Lady Liberty.
Voor de ceremonie vertelde Jolly aan het Britse Vogue over het hart achter zijn creatie: ‘er is ruimte voor iedereen in Parijs. Misschien is het een beetje chaotisch, dat is waar, maar dat geeft iedereen de mogelijkheid om een plek voor zichzelf te vinden.’ De openingsceremonie zal een succes zijn, zegt Jolly, ‘als iedereen zich erin vertegenwoordigd voelt.’ Ik denk dat dit niet het geval is voor de dertig procent van de wereld die zich als christen identificeert. Dat komt omdat elke familie en elke smaak van het christendom zou erkennen dat de Heilige Communie, Het Heilig Avondmaal, de centrale handeling van christelijke eredienst gedurende 2000 jaar, waarvan de instelling is afgebeeld in het schilderij van da Vinci, publiekelijk en wereldwijd werd verkracht.
Hoe kunnen we dit moment duiden? Is er nog iets anders dat de christen kan bijdragen dan verontwaardiging of woede? Wanneer zoiets gebeurt, herinnert het me aan de centrale rol die het christendom heeft gespeeld in de westerse cultuur. Het onbegrip rondom de controversiële scène van de ceremonie berust op het idee dat het schilderij van Da Vinci een wereldwijd erkend symbool is. Anders hadden we alleen maar naar een heel vreemd etentje zitten kijken zonder eten. En met het beroemde schilderij van Da Vinci in gedachten, komt de subversieve kracht van Jollys scène dan hard aan.
Ik heb een heel aantal artikelen gelezen van een bepaald soort rechtse journalist die gedachten napraat als: ‘dat zouden ze niet doen met de Koran.’ en ideeën over de ‘neergang van het christelijke Westen en de westerse cultuur’, Dan zou dat kunnen kloppen, maar het mist fundamenteel het punt.
De scène is alleen logisch vanwege de nu afnemende machtspositie van het christendom. Wanneer je – zoals radicaal rechts vaak doet – Jezus Christus en het christendom op één lijn brengt met de status quo, wanneer het christendom moreel behang wordt voor een hele beschaving en haar cultuur. Dan wordt het niet verrassend genoeg een doelwit voor satire. Vooral voor iedereen of een groep die zich vervolgd of gemarginaliseerd voelt. Nee, ik verdedig geen moment wat Jolly deed, maar probeer te begrijpen waarom het gebeurde.
Het soort culturele macht dat het christendom in het Westen heeft gehad, gaat ten koste van de duidelijkheid, omdat het christendom oorspronkelijk zelf een tegencultuur was. Kruisiging, een opperste daad van keizerlijke overheersing, werd de basis van het christelijk denken en uiteindelijk het grootste symbool ervan. De oorspronkelijke christelijke beweging werd door zowel de Joodse als de Romeinse religieuze leiders van die tijd als godslasterlijk gezien om tegenstrijdige redenen.
Het fundamentele verschil tussen het christendom en het louter vasthouden aan conservatieve waarden die niet overtreden mogen worden, is God. Het is een oprecht geloof in Jezus Christus als de langverwachte Messias van het Joodse volk, en de Redder van de hele wereld een geloof dat zijn eerste verwaarloosde en verbijsterde discipelen ertoe bracht om op zulke radicale en tegenculturele manieren te leven dat velen door het Romeinse Rijk werden vermoord.
Het is terecht dat zijn volgelingen vandaag de dag hun mond opendoen en zeggen hoe fout het is wanneer de speciale en heilige zaken die hij voor hen deed opnieuw in het openbaar worden vertrapt, maar het is ook de moeite waard om te onthouden dat het verhaal zo begon, met het lichaam van Jezus dat werd mishandeld en gebroken.
Dat we op de een of andere manier, in momenten als deze, de kracht van Jezus missen wanneer we Hem simpelweg verdedigen op grond van ‘fatsoen’ en ‘respect.’ is meegaan in het narratief van radicaal rechts.
In plaats daarvan, als we terugkeren naar de oorspronkelijke gebeurtenissen zelf, onthult Jollys uitbeelding, in zijn spot en subversiviteit, juist de kracht van Het Laatste Avondmaal.
Laten we even duidelijk zijn: Da Vinci’s schilderij was niet bedoeld voor een galerie, maar werd oorspronkelijk geschilderd op de muur van een vrij onbekend klooster, en pas jaren later getransporteerd naar een galerie om ineens ‘kunst’ te worden. Voor Da Vinci was het bedoeld als een fundamenteel hulpmiddel voor de gelovigen om de oorspronkelijke gebeurtenissen te herinneren.
Het laatste avondmaal, de maaltijd die Jezus de avond voor zijn kruisiging met zijn vrienden deelde, was de openingsceremonie van het christendom. Elke keer dat christenen deelnemen aan het Heilig Avondmaal, de centrale handeling van christelijke eredienst gedurende meer dan 2000 jaar, herinneren ze zich de openingsceremonie waarbij:
‘Jezus nam brood, en toen Hij gedankt had, brak Hij het en gaf het aan Zijn discipelen, zeggende: Neemt en eet, dit is Mijn lichaam.” En Hij nam een beker, en toen Hij gedankt had, gaf Hij die aan hen, zeggende: Drinkt allen hieruit. Dit is Mijn bloed van het verbond, dat voor velen vergoten wordt tot vergeving van zonden.
Maar het meest merkwaardige deel van de openingsceremonie van het christendom, merkwaardiger dan alles wat we tijdens de openingsceremonie zagen, is de aanwezigheid van Judas. De Bijbelse verslagen beschrijven Jezus’ kennis van de intentie van Judas om Hem aan de Romeinen te verraden, en toch is Judas nog steeds welkom aan tafel. Als er ruimte is voor Judas, dan is er ruimte voor ons allemaal. De openingsceremonie van het christendom kan niet worden herdacht zonder de aanwezigheid van Judas de verrader, en Petrus de lafaard, of Thomas de twijfelaar. De grote ironie en het grote mysterie van het christelijk geloof is dat je de genade niet kunt overtreffen. Je kunt het bespotten en ondermijnen, maar Christus stierf voor de goddelozen.
Daarmee komt de scène tijdens de openingsceremonie niet in de buurt van de oorspronkelijke gebeurtenissen. Jezus werd niet alleen verraden door zijn vrienden, Hij werd vervolgens gemarteld, vernederd en publiekelijk geëxecuteerd op ongeveer de meest pijnlijke manier die mensen hebben bedacht. Dat was godslastering van een ander niveau, maar het was ook een overwinning omdat God ervoor koos om inclusief lief te hebben, voorbij elke menselijke norm.
Dit betekent dat er niets inclusiever is dan de openingsceremonie van het christendom en tegelijkertijd ook niets exclusiever. Wij zijn niet degenen die het eten verzorgen, maar God. In Jollys uitvoering werd de scène van het Laatste Avondmaal afgesloten door de Franse acteur Philippe Katerine, die van top tot teen in het blauw was geverfd. Terwijl deze ‘baardsmurf’ verbijsterde reacties over de hele planeet veroorzaakte, vertegenwoordigde Katherine blijkbaar Dionysius, de Griekse god die geassocieerd wordt met wilde dronken feesten. Het eten dat Jolly aanbiedt is een wild verlangen en zelfexpressie. In het christendom is het eten God zelf, zijn lichaam en Zijn bloed. Gods liefde wordt gegeven, zelfs aan degenen die hem zullen verraden.
Maar scenes als deze kunnen voor christenen voelen alsof er nu een golf van seculier liberalisme eindelijk de machtspositie wil veroveren die het christendom eeuwenlang heeft gehad. En wat je nu ziet dat er een nieuwe conservatieve voorhoede van verzet opstaat om die afbrokkelende positie van het westers christendom te beschermen of het in te schakelen voor zijn eigen doeleinden. Uit de mond van Modi of in Trumps tirades woedt een nieuw religieus bewapend populisme. Dit zal het voor christenen moeilijker maken om te navigeren, tussen het volgen van Christus of hen die: ‘ons proberen te misleiden met mooiklinkende filosofie en redeneringen’( Kolossenzen 2)
Bestaanszekerheid kreeg net als migratie veel aandacht bij de verkiezingsdebatten. Bestaanszekerheid gaat over armoedebestrijding. De Thora, de wet van Mozes, roept op om iemand die in armoede vervalt niet te laten verkommeren:
Armen zullen er altijd zijn bij u. Daarom gebied ik u vrijgevig te zijn tegenover iedereen in uw land die in armoede leeft of er slecht aan toe is. (Deuteronomium 15)
Maar bestaanszekerheid is meer dan armoedebestrijding. Het heeft ook te maken met de zekerheid van een woning, van werk en inkomen, van vervoer, schone lucht en water, van zorg en van onderwijs. En met de toegankelijkheid van al die voorzieningen.
Eigenlijk is het een raar woord, want het hoort bij ons bestaan dat we geen zekerheid hebben. Je kunt zomaar ziek worden, een ongeluk krijgen, je baan kwijtraken. Kwetsbaarheid hoort bij het menselijk bestaan.
Je hebt niet alles in de hand. Veel zelfs niet: waar je wieg staat, welke kansen je krijgt, hoe gezond je bent. Of je niet toevallig op de verkeerde plaats bent. In een gebouw dat instort door een aardbeving. In een vliegtuig dat uit de lucht wordt geschoten.
Rechtsstatelijkheid, dat woord dook opeens op in de verkiezingsdebatten. De rechtsstaat heeft de afgelopen jaren deuken opgelopen. Denk aan de toeslagenaffaire, hoe de overheid om is gegaan met de gaswinning in Groningen, de etnische profilering. Zaken waarbij de overheid de burger ongelijk behandelde, waar grondrechten met voeten zijn getreden.
Wat zou de kerk, wat zouden wij uit ons geloof, uit de Bijbel kunnen inbrengen in het debat over de rechtsstaat, de inrichting van de samenleving? Nederland is een democratische rechtsstaat. Er is een scheiding tussen kerk en staat. Dus heeft de kerk wel recht van spreken? Maar wat nu als de wetten in de staat indruisen tegen de wetten van het koninkrijk van God?
Mieren zijn er in het land van de Bijbel en in ons eigen land. We zien ze vooral in de zomer. Het zijn kleine beestjes, die vol ijverig bezig zijn om voedsel naar hun nest te brengen. We kunnen ons er over verbazen dat de mieren zo sterk zijn. In verhouding tot hun eigen gewicht kunnen ze zware dingen verplaatsen. Al zien we nog geen mier, dan nog kunnen we aan de kleine korrels grond tussen de tegels en stenen hun aanwezigheid opmerken. Wie een mier over zijn arm voelt kruipen, weet dat dit irriteert.
Mieren, ze horen er voor ons besef bij, zonder dat ze veel bijdragen aan ons menselijk leven. De Bijbel wil ons brengen tot verwondering ook over dit insect, de Schepper van dit beestje en zijn boodschap. We kijken dus met aandacht naar de mier. De Spreukendichter stuurt ons op weg naar de mier. We hoeven dan geen verre reis te maken. Ze zijn achter ons huis te vinden. Als we dan een mier, meestal meerdere mieren, gevonden hebben roept de tekst ons om met aandacht te gaan kijken naar dit beestje. Goed bekeken is dit kleine beestje al een wonder op zichzelf. Het kopje, het lijfje en de pootjes. Wie dit beestje onder een microscoop legt verbaast zich nog meer. Hoe mooi, hoe kunstig. Vakmanschap, door God geschapen. Deze beestjes zijn vol ijver bezig. Niet eentje zit er stil. Ze zijn constant in beweging. We spreken wel over een bezige bij, maar dat geldt evengoed een mier. In de zomerperiode zorgen ze voor voldoende voedsel voor de winterperiode. De ijver van de mieren brengt me bij de ijver van Jezus. Van Hem lezen we, dat Hij altijd leeft om te bidden voor hen, die door Hem tot God gaan. Hij is altijd bezig met dat grote werk. Wat een bemoediging.
Behalve dat we opgeroepen worden om te letten op de mieren, spreekt de tekst ook van wijs worden. We begrijpen wel wat hij bedoelt. De les van de mier is, dat we onze luiheid achter ons laten en ijverig zijn in de taak, die we van God ontvangen hebben. Zo gebruikt God het beeld van de mier. Hij geeft ons onderwijs door dit diertje. Bij het overdenken van deze tekst vinden we nog een wijze les bij de mieren. Een les, die we hard nodig hebben in onze tijd. Mieren leven niet afzonderlijk, maar in een groep, in een volk. Juist het samenleven maakt, dat een mier kan bestaan en voort bestaan. De eendracht van dit volk maakt hen sterk. Wie op de plaats van een mier let, te midden van het mierenvolk, die merkt dat elke mier een eigen plaats en taak heeft in de kolonie. Hoe groot is de onderlinge samenwerking! Alle mieren functioneren zo, dat ze de opbouw en het voortbestaan van de groep dienen en daardoor hun eigen welzijn. Niet het eigen belang, maar het gemeenschappelijk belang staat voorop. Zonder gedoe.
Vorming, vernieuwing van ons karakter, dat is waar het in de Bijbel vaak om gaat. Jakob, Mozes, David, stuk voor stuk kenden ze tijden waarin ze werden gevormd, gekneed. En woestijnperioden, in tegenslagen en beproevingen, soms vele jaren lang. Zo ontwikkelden ze het karakter dat ze nodig hadden om hun roeping te vervullen en tot hun bestemming te komen.
Het is ook een belangrijk inzicht in het bedrijfsleven In het beroemde boek ‘De zeven eigenschappen voor succes in je leven’ van managementgoeroe Stephen Covey – die vooral inzet op het vlak van effectief leven en werken – staat: ‘wil je duurzaam succes hebben, focus dan op wie je bent als persoon. Werk aan de ontwikkeling van je karakter. Aan integriteit, aan loyaliteit, aan waarachtigheid.’ Duurzaam succesvol zijn, zegt ook Covey. Het is een kwestie van karakter.
Jezus mocht eerst opgroeien en gevormd worden. ‘Het kind groeide op, werd sterk en was begiftigd met wijsheid; Gods genade rustte op hem. Jezus groeide verder op en zijn wijsheid nam nog toe. Hij kwam steeds meer in de gunst bij God en de mensen.’ Bij Jezus zien we dat juist Gods Geest zich bezig houdt met de vorming van karakter. Als Jezus bij zijn doop in de Jordaan de Geest ontvangt is het volgende wat we lezen dat diezelfde Geest hem in de woestijn leidt voor een proces van beproeving, loutering. Een karaktertest van maar liefst 40 dagen lang.
Jezus zelf is ook heel bewust bezig met karaktervorming. Hij neemt mensen mee in een andere manier van leven. Hij richt daarvoor geen klaslokaaltje in de lokale synagoge maar vormt een leefgemeenschap. Trekt intensief op met een kleine groep mensen en door met elkaar op te trekken, samen door ervaringen heen te gaan, en met vallen en opstaan vindt een proces plaats van karaktervorming.
Jezus noemt de Geest ‘een andere helper’ en wat hij bedoelt is: Hij wil net als ik met je door alle dingen heen trekken en werkelijk alles wat je meemaakt, de kleinste dingen van iedere dag, het zijn leermomenten, groeimomenten. En ik wil erbij zijn, bij al die momenten en stapje voor stapje je leren hoe je in de stijl van Jezus om kunt gaan met wat er op je pad komt.
Misschien zit je erover na te denken en klinkt het je allemaal te maakbaar. Je kunt zeggen: er is toch ook van alles wat invloed heeft op mijn karakter waar ik weinig of geen invloed op heb? Daar zit wat in. Je startpunt wordt sterk bepaald door anderen. Je krijgt al van alles mee in je DNA. In de opvoeding zetten anderen al een stempel op je. Je kiest zelf niet je beginpunt, wat je meekrijgt. En wellicht begin je in sommige opzichten aan een achterstand. Maar bij karaktervorming draait het niet zozeer om waar je start, of waar je nu bent. Maar veel maar om waar je heen gaat. Je hebt de keuze waardoor je je laat leiden en vormen.
Er zit zeg maar een God-factor in en een mens-factor. De God-factor is dat de groei zelf buiten mijn bereik ligt De groei zelf kan ik niet realiseren. Dat is aan Gods Geest. Geestelijke groei is in de kern een geschenk dat je ontvangt. Het is een vrucht van de Geest.
Tegelijk zit er ook een mensfactor aan. Je kunt wel de juiste voorwaarden scheppen waarin de groei kan plaatsvinden en doorzetten. Zorgen voor voldoende voeding en zonlicht. Zorgen dat er genoeg ruimte is, onkruid verwijderen. Zo je leven inrichten dat je Geest niet in de hoek duwt maar dat Geest steeds ruimer gaat wonen in je en steeds meer vrij spel krijgt om diep in je binnenste te gaan schrijven zodat je steeds meer wordt waar je voor bedoeld bent: Een leesbare brief van Christus.
Brandend Zand 