Brandend Zand

Laatst besteedde ik aandacht aan het fenomeen dat de kerk voor sommige mensen vervangen werd door het voetbalstadion inclusief aangepaste ‘kerkelijke’ rituelen. Kortgeleden viel mij oog op het volgende bericht:

“De invloed van kerk, school en politiek is de afgelopen decennia afgebrokkeld. Televisie heeft de rol van de kerk feitelijk overgenomen, zegt onderzoeker Merel van Ommen. Ze promoveert binnenkort op haar proefschrift Drama-series als moreel laboratorium.

‘Kerken, scholen en politiek gaven ons vroeger een heel heldere handleiding voor hoe je een goed mens kunt zijn’, aldus Van Ommen. ‘De Tien Geboden, zou je kunnen zeggen. Dat is de afgelopen decennia allemaal afgebrokkeld. We zijn ons morele kompas kwijt. Televisie heeft de rol van de kerk feitelijk overgenomen.’
Van Ommen heeft met name onderzoek gedaan naar dramaseries, waaronder The Sopranos, House en Dexter. Ze ziet die series als een morele speeltuin voor de kijker: ‘Je komt in aanraking met situaties die je in het dagelijks leven niet tegenkomt, maar het is ook een heel veilige plek. Er vinden allerlei overtredingen plaats – mensen gaan vreemd, ze vermoorden elkaar, lichten elkaar op – je ziet hun overwegingen en de consequenties. Je kan daar zelf mee experimenteren, maar op een heel veilige manier, want je ervaart zelf niet de consequenties.’
Dat laten zien van overtredingen is op zich niets nieuws. ‘Dat gebeurde in de klassieke Hollywoodfilms ook al. Sterker: het gebeurde in de Middeleeuwen al. Maar dat werd toen ook heel erg helder en eenduidig afgestraft. Bij een moord wist je van tevoren al: de moordenaar gaat gepakt worden.’

En daarin verschillen de huidige dramaseries van hun voorgangers. ‘De nieuwe series zijn niet autoritair – ze vertellen ons niet hoe we ons zouden moeten gedragen. Ze laten voortdurend de worsteling zien met hoe het zou moeten.’ Geen wonder dat tegenstellingen vaak de kern vormen van deze series: de wet versus rechtvaardigheid, je hart volgen versus je hoofd volgen. ‘De series zijn een spiegel voor onze eigen cultuur. Maar het is een caleidoscopische spiegel, die ons heel veel verschillende perspectieven laat zien. Ze kunnen aanzetten tot discussie en reflectie op je eigen leven of werk. Dat kan onder bepaalde omstandigheden heel leerzaam zijn. Het kan bijdrage aan je morele en persoonlijke ontwikkeling.’”

Jaren geleden werd er al eens een persiflage gemaakt van het tv-kijken/de tv-kijker: hoe mensen hun ziel en zaligheid ‘offerden’ op het altaar van de beeldbuis. en was het niet Herman van Veen die zong over een invasie door een vreemde mogendheid die iets met de beeldbuis had gedaan waardoor iedereen echt ‘aan de buis bleef gekluisterd’. Ik ben wel benieuwd hoe de toekomst van ons huidige moreel kompas gaat veranderen nu ‘lineair tv-kijken’ook steeds meer iets wordt voor een oudere generatie? En hoe zit het met de verscheidene genres: bijvoorbeeld sitcoms, detectives, thrillers, horror…? En helpt het om meer beeldcultuur de kerk binnen te halen?

De sportzomer 2018 loopt op z’n laatste benen. Wat hebben sportliefhebbers niet kunnen genieten bij de verschillende sportevenementen. En ik weet niet of het u opviel, maar ik werd er ditmaal meer bij bepaald: sport is religie en begint steeds meer te bedienen van woorden die je ooit alleen hoorde in een religieuze setting. Dat werd deze zomer rond verschillende sportevenementen weer goed bewezen. Ook religieuze beelden – bijvoorbeeld in aanloop naar de Olympische Spelen – met kerken werden overvloedig gebruikt. In de verslaggeving wemelt het eveneens van de religieuze termen.

Waren we er min of meer aan gewend dat voetballers de laatste jaren vaak als godenzonen worden getypeerd, nu  werd over wielrenner Tom Dumoulin ook gesproken in termen als ‘de verlosser’. U kunt uit eigen beleving wellicht er nog even zo vele voorbeelden aan toe voegen. In de slipstream van dit alles dook er een bedrijf op dat Gracenote heet, en volgens eigen zeggen het grootste databureau op entertainmentgebied is. In een ronkende Engelstalige tekst meldt het dagelijks de levens van honderden miljoenen mensen ‘aan te raken’.

Wat daar ‘genadig’ aan is, blijft me onduidelijk, alsook wat harde cijfers (data, in dit geval over balbezit en het effectief omspringen met de kansen) met dat mooie begrip genade te maken heeft. In Nijmegen staat een soortgelijk bureau dat onderzoek doet naar religie in de samenleving en Kaski heet – misschien valt een naamruil te overwegen?

Een mooie opmerking aan het begin van deze zomer kan ik me nog herinneren. namelijk de opmerking van algemeen directeur Ton Gerbrands van PSV: ‘we zijn geen kerk’. Dit in reactie op hoe de ploeg uit Eindhoven met de crisissfeer aan het begin van het seizoen was omgegaan. Het had na de vroege en knullige uitschakeling in Europa echt wel ‘geknetterd’ achter de schermen, zei Gerbrands. ‘Begrijp me goed: we zijn geen kerk.’

Hier doet zich een merkwaardige imagoverschuiving voor, alsof de kerk bij uitstek een plek van harmonie en vrede is. Ik dacht dat juist de kerk zo bekendstond om haar ondoorgrondelijke ruzies en bijna niet op te lossen dogmatische conflicten; of ook voor een versnippering waar veel christenen zich tot op de dag van vandaag voor schamen. Maar de tijden zijn veranderd, mensen zien blijkbaar dat het er in de kerk anders aan toe gaat dan erbuiten.

Nog vreemder is dat een Deventer horecaondernemer enige tijd later bijna hetzelfde zei, in reactie op gedoe over diens omstreden plan een ‘foodhal’ in te richten in een voormalige synagoge. Ayhin Sahin zei in dagblad de Stentor niet van ‘het Leger des Heils’ te zijn. Ofwel, hij is als ondernemer niet verantwoordelijk voor de sociale gevolgen, namelijk dat de kleine joodse gemeente haar gebedsruimte dreigt kwijt te raken.

Dit stemt droevig, zij het dat Sahin denkt dat het Leger des Heils dit anders zou aanpakken. Inderdaad, dat vermoed ik ook, en dat is bemoedigend.

Het verschil maken als kerk of christen, het kan blijkbaar toch. Sterker, het begint inmiddels op te vallen.

Alain Verheij schreef een manifest ‘Inderdaad: lang leve onze christelijke cultuur!’ die ook als petitie te ondertekenen was. In dit manifest worden politici gewaarschuwd de christelijke cultuur niet te misbruiken voor politiek gewin. Mijn stelling is: door dit manifest maak je Jezus zelf tot een politieke figuur. Doe dat niet; zeker in een tijd waarin angst heerst voor de politieke islam.

Zeker, het is absoluut feit dat meerdere politici flirten met de christelijke cultuur terwijl ze ondertussen de barmhartigheid als kernwaarde van die cultuur met voeten treden. Dit is iets wat het manifest detecteert en protesteert hier fel tegen. In die zin herken ik me in het manifest. Christenen in een postchristelijke samenleving realiseren zich steeds meer dat niet alles wat christelijk heet daadwerkelijk christelijk is. Onze tijd vraagt om onderscheidingsvermogen. Daarbij past het dat christenen opstaan.

Vanwege de herkenning in het manifest vroeg ik me af hoe het kwam dat ik er ook weerstand bij voelde. Mijn weerstand betreft de manier waarop het christelijk geloof en Jezus ter sprake worden gebracht. Volgens het manifest valt ‘christelijk’ samen met datgene wat Jezus in zijn parabel over de schapen en de bokken zegt. In het manifest zijn christenen de schapen; zij brengen de barmhartigheid in praktijk. En als onze maatschappij weer wat leert van de ‘dwarse idealist die Jezus Christus was’ (zegt het manifest) – dan komt het goed. Jezus blijkt tóch een politieke figuur te zijn. Ik meen wat tegenstrijdigheden in het manifest te herkennen. Als je namelijk beweert dat jouw traditie eindeloos barmhartig is en weerloos, zul je niet moeten klagen op het moment dat die traditie daadwerkelijk misbruikt wordt door (aankomend) politici als Baudet, Wilders of wellicht zelfs door leiders van christelijke partijen. Dat hoort er allemaal bij. Als het aan het manifest ligt  wordt Jezus via de achterdeur  onze cultuur weer binnengehaald om zijn stempel daarop te drukken. Christenen geven hiermee te kennen dat ze weinig leren van de opluchting die velen voelden bij het recente afschaffen van christelijke wetten, zoals de Zondagswet. Belangrijker is de vraag of het manifest zelf gelooft wat het schrijft; dat Jezus zich wilde ‘laten verraden, bespotten, bespugen, mishandelen en kruisigen’. Onze cultuur hééft God weggeduwd (‘gekruisigd’). Politici misbrúíken het vele goede dat God ons gaf, waaronder de naam christelijk. Dat ís de realiteit. Onze cultuur spreekt van Hem in de verleden tijd en behandelt Hem als overleden.

Maar het manifest legt zich daar niet bij neer. Met deze dwarse idealistische Jezus kun je voor de dag komen. Dit wordt een kracht om rekening mee te houden. Maar Jezus valt – precies zoals het manifest zegt – niet in onze categorieën. Wat dit christelijke manifest doet is Jezus toepassen op onze dilemma’s en inzetten voor onze politieke en maatschappelijke agenda’s. Juist nu de angst voor de opkomende (politieke) islam het maatschappelijke debat beheerst, realiseren christenen zich dat zij een uniek getuigenis hebben. Jezus is niet allereerst ván ons, maar een geschenk áán ons. Zo lief had God de wereld dat Hij zijn enige zoon gaf. Als christenen dit geloof leven, zullen zij altijd en overal tot zegen zijn. God maakt hen tot een gave.