De laatste tijd lijkt er enorm veel belangstelling te ontstaan
voor de meeslepende Netflix-drama Adolescence.
Zelfs zoveel dat er nu naar aanleiding van de problematiek die serie wil agenderen
een lespakket wordt ontwikkelt.
Zeker, Adolescence is een deels verzonnen verhaal
maar het wil wel échte problematiek aan de kaak wil stellen.
Het feit is dat het (mannelijke) brein enorm wordt beïnvloed door content, inhoud,
die te vinden is op sociale media.
Dat betekent dat mensen die extreem geweld zien op de sociale media
die ook vaker bezigen in het échte leven.
Want hoe zit het met de rol van sociale media in deze verhalen?
De perstonnages in Adolescence werden geradicaliseerd
door de gewelddadige content die ze online hadden bekeken.
Op sociale media doet extreme content het goed,
vooral op sites zonder filters voor pornografie en geweld.
Ze zaten opgesloten in een konijnenhol, een bubbel
waar ze geen oog ben oor meer hadden voor andere zaken.
En ook in het echte leven beginnen we langzamerhand te ontdekken
dat contentalgoritmes niet neutraal zijn,
maar ons juist opsluiten in echokamers
die ons doelbewust vormen tot betere consumenten
van content, reclame en objecten.
Sociale media verzamelen onze data en verkopen die door,
wat betekent dat ze ons als product cultiveren.
Toch verhullen deze manipulaties het diepste probleem.
Sociale media depersonaliseren ons,
verhinderen ons om een echte menselijke verbinding
aan te gaan en verdraaien onze kijk
op iedereen behalve onszelf.
De Duitse filosoof Martin Buber
maakte onderscheid tussen twee verschillende manieren
waarop mensen in de wereld kunnen bestaan.
De ene was Ik-Het;
een persoon behandelt iedereen en alles
waarmee hij of zij in contact komt als een ‘Het’,
iets om te gebruiken of uit te buiten.
De andere was Ik-Gij,
waarbij mensen ieder ander mens benaderen
als een uniek wezen, met middelen om het Ik aan te bieden,
wat ervoor zorgt dat er een wederzijdse, open,
actuele verbinding ontstaat.
Voor Buber was de ultieme ‘Gij’ God,
met wie mensen de diepste
en meest transformerende verbinding kunnen hebben.
Sociale media zorgen ervoor dat we het leven
in de ‘ik/het’-modus zien
door oprecht contact met anderen
te vermijden en een nep-bestaan te bieden
die nooit open kunnen staan voor oprechte verbinding met anderen.
Liefde en genegenheid worden gecommercialiseerd:
likes, volgers, reacties.
Onze presentatie van onszelf wordt extremer, perfecter, mooier,
om nieuwe zaken op te blijven delven.
Onze ogen en ons hart worden naar binnen gedwongen
en we verliezen elk gevoel van een ‘Jij’ onderweg.
We blijven gewoon het ik tegenkomen:
onze eigen gedachten, behoeften, verlangens,
zelfgeradicaliseerd door ons eigen brein
dat op een eilandje blijft zitten.
Kerkvader Augustinus ontwikkelde in de vierde eeuw het idee van de ‘erfzonde’.
Alle mensen zijn vatbaar voor vernietiging: het zit in ons DNA.
Het bewijs voor zo’n idee is te vinden in elke menselijke ervaring,
als degene die vernietigt en degene die vernietigd wordt.
Zonder controle, zonder oprechte verbindingen met anderen
om ons hart uit te dagen en te verruimen,
graaft een ik/het-leven steeds dieper
in deze destructieve impulsen
totdat onze menselijkheid verdraaid wordt
tot gewelddadige obsessies.
Het ik/het-leven richt zich volledig
op zelfverheerlijking via alle mogelijke middelen,
iets wat versterkt wordt door sociale media.
Wat als we niet genoeg likes, volgers en reacties krijgen?
Wat als we zelfverheerlijking niet kunnen bereiken
via de meer banale media van aantrekkingskracht,
aandacht en populariteit?
De personnages uit Adolescence zeiden
dat ze berucht wilden worden
en probeerden de meest extreme uitingsvorm
voor hun geweld te vinden
om ervoor te zorgen dat ze nooit vergeten zouden worden.
Helaas ze zullen niet de laatsten zijn.
De persoon in Adolescence blijft zijn misdaad ontkennen,
maar in aflevering drie van Adolescence
stelt hij dat hij het jonge meisje dat hij vermoordde,
alles kon aandoen wat hij wilde. Dezelfde impulsen komen terug;
andere als objecten om te gebruiken voor zelfbevrediging.
De goede bedoelingen voor menselijk contact,
waar sommige van die vroege socialemediasites voor bedoeld waren,
zijn grotendeels verloren gegaan.
Maar de goede bedoeling kan blijven bestaan
in ons eigen voornemen om een ik/gij-leven te leiden.
Door sociale media naast ons neer te leggen
en verbindingen met mensen in de echte wereld aan te gaan
door de ander met nieuwsgierigheid en openheid te bekijken,
zorgen we ervoor dat we ons hart
voortdurend naar buiten richten,
oprechte relaties omarmen en ruimte in ons hart vinden
om aan de ander te denken vóór onszelf.
Dit zijn de relaties die ons menselijker zullen maken.
Uiteindelijk had Buber gelijk dat de ultieme ‘jij’-verbinding
die we kunnen maken, die met God is.
Het christelijke verhaal zit vol met Gods verlangen
om een relatie met de mensheid te zoeken,
om ons in staat te stellen een verbinding
met God te vinden
die onze eigen menselijke ervaring overstijgt
en ons transformeert tot mensen
die langzaam groeien,
weg van onze destructieve instincten.
Wat zou het christelijk geloof kunnen bijdragen
aan het gesprek over de cultuur waarin jonge mannen opgroeien?
Een ik/gij-leven leiden dat nieuwsgierig,
open en op zoek is naar de meest
ware goddelijke en menselijke verbinding.
Zo’n leven zou zelfs degenen kunnen raken
die geteisterd zijn door sociale media
en genegeerd worden door andere ik/het-levens.
Het zou hen zelfs kunnen inspireren
tot mededogen en nieuwsgierigheid,
waardoor ze verder kijken
dan de inhoud die hen naar binnen keert,
zich naar buiten keren
en een gezondere toekomst vinden.
Brandend Zand 