Naast de herdenking van het verschijnen
van de geloofsbelijdenis van Nicea 1700 jaar geleden,
is het ook vijfhonderd geleden dat de
Duitse Boerenoorlog plaatsvond.
Dit was de grootste revolutie vóór de Franse Revolutie in 1789.
Deze Boerenoorlog (Deutscher Bauernkrieg)
van 23 juni 1524 tot 15 mei 1525 was een opstand
van boeren en lage edelen die begon
in het Zwarte Woud en Baden-Württemberg
in het toenmalige Heilige Roomse Rijk.
Het betrof ook een godsdienstoorlog,
kort na het op gang komen van de Reformatie.
Prediker-opstandelingen zoals Thomas Müntzer en Nicholas Storch,
predikers uit het Saksische Zwickau
(die bekend stonden als de Zwickauers),
brachten met hun verzetspreken andere opstandelingen in beweging.
De fakkel werden overgenomen
door andere rondtrekkende predikers
over heel het Rooms-Duitse Rijk,
namelijk Balthasar Hubmaier (Waldshut),
Johannes Denk (Neurenberg)
en Sebastian Franck (Donauwörth).
Ook opportunistische of zich bedreigd voelende verarmde lage edelen
sloten zich aan zoals Florian Geyer en Götz von Berlichingen.
Oorzaken van de Duitse Boerenoorlog
De belangrijkste oorzaak van de opstand van boeren,
en ook lagere edelen,
was dus onder andere het lijfeigenschap.
Zo kwamen de boeren in de roerige tijd kort na de Reformatie,
in opstand tegen het systeem van feodalisme en horigheid
waarvan ze deel uitmaakten.
Ze moesten voor de adel allerlei diensten doen
en fikse belastingen betalen
aan zowel de adel als de Rooms-Katholieke Kerk.
De motivatie voor hun opstand vonden veel boeren in ideeën van de Reformatie
– en met name Maarten Luthers
die een accent op vrijheid en onafhankelijkheid
(‘een christen is niemands onderdaan’) legde.
Zo verwezen de boeren in hun eisenpakket,
dat ze in 1525 opstelden
en de ‘Twaalf artikelen van Memmingen’ genoemd wordt,
meermalen naar de Bijbel én naar Luthers boekje
Over de vrijheid van een christen uit 1520.
Al in 1493 met de Bundschuh-Bewegung,
maar zeker vanaf 1518 ontstonden er
met name in het westen en zuiden van het Heilige Roomse Rijk
opstanden van boeren, die in 1524 escaleerden in oorlog.
Na eerst welwillend tegenover deze revolutie te staan
stelde Luther zich uiteindelijk afwijzend
tegenover de Duitse Boerenoorlog
en publiceerde daarover in 1525
het pamflet Wider die Mordischen und Reubischen Rotten der Bawren.
Andere reformatoren, onder wie Huldrych Zwingli
en Thomas Müntzer (Monezer), spraken zich wel uit voor de boeren.
Verloop van de Duitse Boerenoorlog
De onrust ontstond vanaf 1524
met name door rondtrekkende predikanten,
die opruiende preken hielden.
Een soort prelude dus van de hagenpreken,
die in 1566 in de Republiek der Nederlanden
tot de Beeldenstorm leiden.
De boeren vormen op tal van plekken in het zuiden en westen
van het Heilige Roomse Rijk eigen legertjes.
Hiermee vielen ze burchten, kastelen, kerken en kloosters aan.
De vorsten verdedigden zich door huurlegers samen te stellen.
De eerste grote slag in de Duitse Boerenoorlog
vond plaats op 23 juni 1524
in het Wutachtal nabij Stühlingen.
Een groot leger van boeren trok hierbij op
tegen graaf Sigmund II von Lupfen.
In de veldslagen en schermutselingen
die in het jaar hierna nog volgden,
vielen in totaal tussen de 70.000 en 100.000 doden.
De Boerenoorlog in het Heilige Roomse Rijk
kwam op 15 mei 1525 officieel ten einde,
toen de samenwerkende Duitse vorsten
de boeren versloegen in de Slag bij Frankenhausen.
Zo’n 6000 goed bewapende Saksische en Hessische troepen,
zowel voetvolk als ruiterij,
onder leiding van graaf Georg met de Baard
en Filips I van Hessen,
versloegen een provisorisch bewapend boerenleger.
De boeren, meer dan 6000 man, werden uitgemoord.
Een dag later werden nog eens 300 gevangengenomen boeren,
met name leiders, geëxecuteerd.
Deze executies voerden de vorsten zonder proces uit.
Er werden ook boeren vrijgelaten,
maar zij kwamen in de rijksban
ofwel: ze werden vogelvrij verklaard.
Belangrijkste gevolgen van de Duitse Boerenoorlog
De boeren kregen niet wat ze wilden
en de heersende macht, de adel en geestelijkheid,
behield zijn macht.
Daarbij verloor de lage landadel
– door de verwoestingen en chaos tijdens de oorlog –
haar macht aan de hogere adel.
Het zou nog tot 1848 duren voordat het feodalisme in Duitsland
officieel afgeschaft werd.
Dat was rijkelijk laat vergeleken met bijvoorbeeld Frankrijk,
waar dit tijdens de Franse Revolutie van 1789 ‘al’ gebeurde.
Brandend Zand 