Brandend Zand

Dietrich Bonhoeffer heeft zijn 40ste verjaardag nooit gehaald.

Hij werd ter dood veroordeeld in een schijnproces
in het concentratiekamp Flossenbürg.
Hij werd naakt, naar de galg geleid en in april 1945
op direct bevel van Adolf Hitler geëxecuteerd;
officieel wegens verraad.

Sindsdien zijn Bonhoeffers leven en gedachten
onderhevig geweest aan projecten en wensvervulling.
Bonhoeffer is geseculariseerd, geliberaliseerd,
geradicaliseerd en gepopulariseerd
door mensen uit het hele religieuze en politieke spectrum,
op manieren die slechts een oppervlakkige zorg
voor historische feiten en weinig (of geen) begrip
van zijn literaire nalatenschap laten zien.
Onlangs en opmerkelijk genoeg, in feite weerzinwekkend,
is Bonhoeffers naam zelfs gebruikt door de Amerikaanse rechtse Heritage Foundation
om het zogenaamde ‘open-grenzenactivisme’ en ‘milieu-extremisme’
van Amerikaanse links te veroordelen in hun Project 2025,
een verlanglijst voor het presidentschap van Donald Trump.

Het was dan ook met gemengde gevoelens
dat ik de nieuwe film Bonhoeffer: Pastor. Spy. Assassin ben gaan kijken.

Uitgebracht door het christelijke productiebedrijf Angel Studios
heeft de film de volgende trailer:

‘Terwijl de wereld op de rand van vernietiging balanceert,
wordt Dietrich Bonhoeffer meegesleurd
in het epicentrum van een dodelijk complot
om Hitler te vermoorden.
Met zijn geloof en lot op het spel,
moet Bonhoeffer kiezen tussen
het hooghouden van zijn morele overtuigingen
of alles op het spel zetten
om miljoenen Joden te redden van genocide.
Zal zijn verschuiving van het prediken van vrede
naar het beramen van moord
de loop van de geschiedenis veranderen of hem alles kosten?’

De bijbehorende afbeelding toont
de pacifisme predikende Bonhoeffer met een pistool in zijn hand.

Zoals elke biopic voor het grote scherm,
mengt de film Bonhoeffer
feiten en fictie met een flinke scheut artistieke en filmische vrijheid.
Deze vrijheid is natuurlijk noodzakelijk voor de kunst
van het scenarioschrijven:
tijd moet worden gecomprimeerd;
biografie moet worden verlevendigd;
karakters van mensen moeten worden gedemonstreerd;
want uiteindelijk moet de film worden bekeken.

Het lijdt geen twijfel dat Bonhoeffer tijd doorbracht
aan het Union Theological Seminary in New York
en dat hij daar klaagde over de staat van de Amerikaanse theologie;
dat hij actief deelnam aan de Abyssinian Baptist Church in Harlem
en goede vrienden werd met een Afro-Amerikaanse student genaamd Frank Fisher.

Maar leren jazzpiano spelen in een nachtclub in Harlem?
Met de kolf van een geweer worden geslagen door een racistische hoteleigenaar?
En een vurig voorvechter worden van Afro-Amerikaanse burgerrechten?
En de fictieve Harlem-preek
bevat ook een verwijzing naar de executie
van 33.000 Joden nabij Kiyv – het bloedbad van Babi Yar,
dat pas in september 1941 plaatsvond.
Bonhoeffers verblijf in Harlem
stond inderdaad centraal in zijn denken,
met name over kwesties die verband hielden met ras.
Toch bagatelliseert de vermenging
van gebeurtenissen die plaatsvonden
rond het hoogtepunt van de genocide
(de meeste Joden die tijdens de Holocaust
werden vermoord, stierven in 1942 en 1943)
met gebeurtenissen en geschriften uit de zomer voor de oorlog
de ontwikkeling van Bonhoeffers theologie;
zoveel van zijn denken was een nauwgezette maar directe reactie
op wat hij met eigen ogen zag.

Er bestaat ook geen twijfel over dat toen Hitler aan de macht kwam,
dat Bonhoeffer zich uitsprak tegen de gevaren
die inherent waren aan het Führer-concept
en dat hij in de jaren dertig onverzettelijk kritiek uitte
op het nazisme en de nationaalsocialistische ideologie.

In de film krijgt hij de volgende woorden in de mond gelegd:
‘Ik kan niet blijven doen alsof bidden en onderwijzen genoeg is.’
‘Vuile handen … Dat is alles wat ik te bieden heb.’
Of, als antwoord op de vraag
van zijn vriend en student Eberhard Bethge,
of Hitler de eerste kwaadaardige leider
is sinds de Schrift werd geschreven:
‘Nee. Maar hij is de eerste die ik kan stoppen.’

Waren dit ooit zijn woorden?

Nee, niemand zal ook betwisten dat Bonhoeffer
een ondergronds seminarie leidde in Finkenwalde
om toekomstige predikanten
van de Bekennende Kirche in Duitsland op te leiden;
of dat hij zei:
‘Elke roep van Christus leidt tot de dood’.
Maar de film verdraait ook enkele belangrijke aspecten
van de bredere historische context.
Cruciaal is dat Hitler en de nazipartijleiding,
net als – foutief – in Eric Metaxas’ Bonhoeffer-biografie,
worden afgeschilderd als degenen
die de Deutsche Evangelische Kirche
(Duitse Protestantse Kerk, DEK)
overnemen en die hun greep daarop
blijkbaar nooit opgeven, waarmee ze een Reichskirche creëren.
Ondertussen bestrijdt de Bekennende Kirche
– hier geleid door Bonhoeffer en Niemöller –
moedig de nazi’s,
met name hun anti-joodse beleid en acties,
waaronder de Holocaust.
Dit misleidende verhaal suggereert
dat er twee kanten aan de Kerkstrijd waren:
de (ogenschijnlijk onverschrokken) Bekennende Kirche en de Reichskirche,
die in de film het restant van de DEK vertegenwoordigt,
die zogenaamd door Hitlers ‘brute nationalisme’ was ingelijfd.

Deze versie van de kerkstrijd
versmelt de Rijkskerk,
de aanzienlijke minderheidsfractie van de DEK,
de Duitse christenen,
die gretig vele aspecten van het nazisme omarmden
en ‘gedejudaïseerde’ Bijbels
en gezangboeken creëerden en gebruikten.
Toch laat ze de meerderheid
van de Duitse protestanten volledig buiten beschouwing,
die ervoor kozen zich niet aan te sluiten
bij de Duitse christenen of de Bekennende Kirche.
Ze verzwijgt ook het feit dat Hitler
uiteindelijk het idee van een Rijkskerk opgaf.

Maar wat wel betwistbaar is, is dat (zoals de film suggereert)
Finkenwalde een veilige haven was
van waaruit een complot om Hitler te vermoorden werd gelanceerd,
en dat Bonhoeffers meest memorabele aforisme
van christelijk discipelschap
bedoeld was om te worden samengevoegd, zoals in de film gebeurd,
met beelden van een samenzweerder die een zelfmoordbom voorbereidde.

En Bonhoeffer sloot zich zeker aan bij de Duitse militaire inlichtingendienst
en fungeerde als een soort dubbelagent.
Hij gaf zeker informatie over de samenzwering
door aan internationale kerkleiders
tijdens zijn reizen buiten Duitsland.
Hij wist zeker van zowel ‘Unternehmen Sieben’
(een plan om een kleine groep Joden en Joodse christenen
uit Duitsland te smokkelen naar veiligheid in Zwitserland),
als het geplande complot om Hitler te vermoorden.

Maar om, zoals de film ook doet, te suggereren
dat Bonhoeffer centraal stond in deze plannen
en er persoonlijk bij betrokken was,
of dat hij via bisschop George Bell aan Winston Churchill vroeg
om te lobbyen voor het leveren van een bom
die de samenzweerders konden gebruiken om Hitler te doden,
is niets meer dan een zeer omstreden en zelfs samenzweringstheorie.
Andere scènes zijn – onbedoeld –
onnauwkeurig of ‘metaforisch’.
Wanneer Martin Niemöller
het (inmiddels beroemde) gedicht
‘Als die Nazis die Kommunisten holten..’
voordraagt, doet hij dat met een donderende preek
op profetische wijze,
alsof hij die beroemde woorden al uitsprak
voordat de nazi’s ‘hem kwamen halen’.
In de film wordt de preek blijkbaar in 1944 gehouden,
hoewel Martin Niemöller in 1937 werd gearresteerd
en in 1944 in Dachau zou zijn geweest
(de Niemöller in de film verklaart
tijdens de preek dat hij ‘dertien jaar’
hun predikant was geweest;
Niemöller werd in 1931 predikant in Berlijn-Dahlem).
Wat bekend zou worden als Niemöllers ‘bekentenis’
werd pas na de oorlog uitgesproken,
dus na zijn zeven jaar durende opsluiting
in eerst een Berlijnse gevangenis,
vervolgens Sachsenhausen
en uiteindelijk Dachau.

Zeker, Bonhoeffers leven en gedachtegoed zijn duidelijk boeiend,
maar het is ook complex.

Bonhoeffer liet een reeks boeken, essays, preken,
onafgemaakte manuscripten, werknotities en brieven na,
die allemaal notoir moeilijk te interpreteren zijn.
Bonhoeffer walst over deze moeilijkheid en complexiteit heen
en trivialiseert daarmee de erfenis
van een hedendaagse, gemartelde christelijke heilige.
De film vertelt ook gedeeltelijk een onwaar verhaal:
het verhaal van een man die voorbestemd is,
ja vastbesloten, om een leven van gebed, onderricht en diplomatie te verloochenen
om een potentiële huurmoordenaar te worden
en zich koste wat kost bezig te houden
met gewelddadige politieke spionage en activisme.

Dit alles is (heel) ver verwijderd van de man die in 1930
Amerikaanse christenen aanspoorde
om te onthouden dat ze broeders en zusters hebben
‘in elk volk,’ niet alleen in hun eigen volk,
en dat als het volk van God verenigd zou zijn,
‘geen nationalisme, geen haat van rassen of klassen
zijn plannen kan uitvoeren en (…) de wereld vrede zal hebben.’

Zeker, het is gebruikelijk dat filmmakers
gebeurtenissen samenvoegen
om een verhaal efficiënter
te kunnen vertellen.
Maar het verhaal van de film
is een heel eind verwijderd van de man
die in november 1940 schrijft
dat ‘radicalisme,’ en ‘christelijk radicalisme’
in het bijzonder,
‘voortkomt uit een bewuste of onbewuste haat (…)
jegens de wereld,
of het nu de haat is van de goddelozen of van de vrome.’

En het is een heel eind verwijderd van de man die met Kerst 1942
reflecteert op de ‘onvergelijkbare waarde’ van het hebben geleerd
‘de grote gebeurtenissen van de wereldgeschiedenis
van onderaf te zien,
vanuit het perspectief van de verstotenen, de verdachten,
de mishandelden, de machtelozen, de onderdrukten en verguisden,
kortom vanuit het perspectief van het lijden.’

de film Bonhoeffer loopt daarom het risico Bonhoeffers erfenis
als theoloog, pastor en man van verzet
bloot te stellen aan nog meer misbruik.
In een tijd waarin het politieke en religieuze discours
steeds meer doorspekt is met xenofobe,
autoritaire en nationalistische retoriek,
en in het slechtste geval christelijk nationalistische retoriek,
is dit niet wat nodig is.
Het is niet verrassend dat Bonhoeffer-experts
over de hele wereld
en Bonhoeffers eigen familie zich zorgen maken.

Maar is Bonhoeffer desondanks de prijs van een kaartje waard?
Na het zien van de film blijft het bij mij toch knagen.
Want naast het pathetisch overdreven Amerikaans-Duitse accent
van de acteurs,
naast de enorm vrije omgang met situaties en teksten uit de Bijbel,
de enorm vrije filmische brei en fouten van fictie en geschiedenis,
blijf ik het mij afvragen:
is dit nu wel of niet een goede kennismaking met
de figuur van Dietrich Bonhoeffer?
‘Tuurlijk, er is inhoudelijk heel, heel veel mis met deze film,
– maar dat geldt voor mij ook met de jaarlijkse The Passion op tv –
kan het dan toch niet een ingang vormen voor mensen
als kennismaking met Dietrich Bonhoeffer?

Misschien verrassend genoeg denk ik dat het dat wel is:
al was het maar vanwege de ontknoping.

In een opeenhoping van verfraaide feiten
zijn de laatste scènes van de film
ook enorm aangrijpend en diep ontroerend.
Kort voor zijn executie gaat Bonhoeffer zijn medegevangenen
voor in het ochtendgebed,
waarbij hij brood breekt en wijn met hen drinkt
als herdenking van de dood van Jezus Christus.
Vervolgens loopt Bonhoeffer in vrede naar de galg,
wetende dat voor hem,
als discipel van Jezus Christus,
zijn dood slechts het begin van het leven is.

Het is zo’n standvastige hoop,
in het aangezicht van alle vernederende absurditeit
van menselijke tegenstrijdigheden
(om wat woorden van Fjodor Dostojevski te lenen),
waar de kerk en onze wereld vandaag de dag
misschien het meest wanhopig behoefte aan hebben.