Het is deze week de week van de euthanasie. Je wordt hier niet alleen door de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillige levensEinde (NVVE) aan herinnert, ook in de media wordt hier ruim aandacht aan besteed. In het actualiteitenprogramma Brandpunt bijvoorbeeld kwam de heliummethode voorbij. In een instructiefilm werd uitgelegd hoe je uit het leven kunt stappen met behulp van vrij verkrijgbare zaken zoals onder andere helium (bekend van het opblazen van ballonnen), flexibele slangen en dus ook een groot formaat braadzak die je ook kunt gebruiken voor het bereiden van voedsel. Strekking is dat je met een beetje handigheid zo een euthanasieapparaat kunt maken, zodat je het tijdstip van je eigen overlijden kunt bepalen als jij vindt dat je leven voltooid is.
Eerlijk gezegd staat deze ontwikkeling in een lange traditie van de voortschrijdende menselijke autonomie. Nu de mens God de deur heeft gewezen eigent hij zichzelf de stoel van God toe. Zowel het begin als het einde van het leven ligt volgens veel mensen in eigen handen. Menselijke autonomie en individualisme in optima forma! Ooit schreef de VVD in 1981 het volgende:
in de eerste plaats heeft de mens feitelijk niet de vrije keuze over leven en dood. Ziekte of ongeval zullen voor een belangrijk deel het tijdstip bepalen waarop hij zijn leven zal beëindigen. Bovendien leeft de mens in een gemeenschap en draagt hij verantwoordelijkheid jegens de andere leden van de gemeenschap. Hij zal zijn rechten alleen kunnen uitoefenen in het licht van die verantwoordelijkheid.(…) Aangezien hij voor de beëindiging van zijn leven de hulp van een ander of anderen inroept, betrekt hij deze medemensen bij zijn levenseinde en maakt hen mede verantwoordelijk. Ook hun belangen en gevoelens moeten dus geaccepteerd worden
Hoewel deze argumentatie zich vooral richt op het intermenselijk aspect zet het het sterven wel degelijk in een breder aspect. In heel zijn leven leeft de mens in sociale verbanden die aan het eind van het leven niet zomaar ophouden. Als christen zou ik daar nog het volgende aan toe willen voegen: als geboren en sterven beiden tot de goede schepping horen, en als wij door het geloof beide weer als weldaad weten te ervaren, dan moeten we ook aanvaarden dat God ons op zijn tijd het – natuurlijke – einde aandoet. Hiermee wordt het sterven verheven tot een ars vivificandi, stervenskunst, een onderdeel dat bij de kunst van het leven hoort.
Ik denk dat we als kerk, als christenen juist hierin een goed voorbeeld moeten geven en kunnen laten zien dat het leven in een gemeenschap met je medemens en met God leeft in een wederzijdse verantwoordelijkheid en om elkaar bekommert. Zo kunnen we anderen laten zien wat zijzelf wat ze nou eigenlijk aan het doen zijn.
Op dit moment wordt het debat over de wenselijkheid van het koesteren van een doodswens niet gevoerd, omdat men vindt dat het recht op zelfbeschikking van een individu te allen tijde moet worden gerespecteerd. Maar dodend handelen een responsief handelen is tussen de doodswens van het individu en hetgeen een samenleving toestaat. Er is sprake van een sterk gesubjectiveerde oordeelsvorming en dat lijkt me een doodlopende weg. Ik pleit dan ook voor het ontwikkelen van standaarden over het goede leven en de goede dood waaraan individuen hun opvattingen kunnen toetsen. Wij dienen woorden als ‘ontluisterend’ en ‘mensonwaardig’ te herijken, waar ze nu vaak in het debat rond euthanasie worden gebruikt als angstig voorland waar een ieder zijn eigen nachtmerries over heeft. Actief-initiërend handelen optreden bij een euthanasieverzoek door artsen en andere hulpverleners wordt gelegitimeerd onder de vlag van ‘barmhartigheid’ in een situatie die zij interpreteren als ontluisterend, uitzichtloos of mensonwaardig. Artsen, maar ook andere hulpverleners, zien zich als een Verlosser, die hun handelen als daad van barmhartigheid beschouwen. Hier treedt een verschuiving op op het medisch-ethisch gebied bij het handelen van artsen. Waar vroeger de medische traditie het in dubio abstine hoog hield, treedt een aantal artsen ten onzent op als evidente actor in alle levensprocessen. In feite treedt dan een arts ook op als Verlosser die doodt op verzoek, en de goede dood bewerkt. Maar wat je in feite ook doet bij een ethanasieverzoek is dat je de ander die je opdraagt jouw wil uit te voeren, maakt tot het instrument waarmee jij jezelf doodt. Je kunt niet zomaar zeggen dat het bij zelfbeschikking alleen maar draait om jouw verhouding tegenover de ander. Ook je verhouding met God als Gever van het leven komt hier in het geding. In essentie gaat hier om het idee dat het leven aan de mens gegeven is en dat hij zodoende er zelf over mag beslissen. Dit is mijns inziens geen argument, maar eerder een voorstelling van zaken: je kunt erin geloven dat het leven ons eigendom is, of je kunt erin geloven dat je het leven ontvangen hebt. Ik geloof het laatste. Mijns inziens maakt het uit hoe je dood plaats in het door God gegeven leven. Ikzelf denk dat de dood een onderdeel uitmaakt van het door God gegeven leven en dat het tot de ars vivificandi hoort, en dat we ook het sterven en de dood niet in onze hand mogen nemen. Dit betekent niet dat we geen gebruik mogen maken van de door de medische wetenschap ons aangereikte hulpmiddelen om het lijden te verzachten middels sedatie. De arts dan dan nog altijd het doel voor ogen om het lijden van de patiënt te verlichten en hoeft niet in een ‘conflict van plichten’ te verzeilen. Naast het sterven en de dood meen ik dat ook het lijden een plaats heeft in het leven dat God ons toebedeeld.
Brandend Zand 