Het bekendere toneelstuk waarin Shakespeare ons de strijd tussen rechtvaardigheid en genade laat zien, is The Merchant of Venice (De Koopman van Venetië). Hier vinden we het verhaal van misschien wel het vreemdste contract dat sinds het begin van de handel is gesloten: als een koopman zijn lening niet nakomt, eist de geldschieter recht op ‘een pond vlees’. Is dit wederzijds overeengekomen contract onrechtvaardig, of gewoon genadeloos?
Ook in dit stuk viert de religieuze pret hoogtij. De geldschieter is een Jood en de koopman een christen. Maar de strikte roep van de Jood om commerciële nauwkeurigheid wordt getemperd door zijn buitensporige liefde voor zijn dochter, en de vermeende reputatie van de christen voor genade is in feite een excuus om vriendjespolitiek te bedrijven. Uiteindelijk krijgen we op het toneel zo’n verwarring van religieuze stereotypen dat iemand vraagt welk personage welk personage is. De arme koopman kan niet betalen, zoals we al wisten toen hij het dwaze contract sloot. En zo komt Portia, de verbeelding van de genade in dit stuk, – eveneens vermomd – uit het sprookjesland Belmont met een slimme truc om haar geliefde koopman te redden. Hoewel haar oplossing een zeer twijfelachtige interpretatie van de wet inhoudt, slaagt ze erin de heersende macht te overtuigen. Terwijl Portia haar zaak bepleit, houdt ze een van de meest expliciet theologische toespraken in alle werken van Shakespeare. De heersers van de aarde denken misschien dat ze het meest goddelijk zijn wanneer ze de wet met gezag uitvaardigen, zegt ze. Maar ‘genade staat boven deze scepter.’ Sterker nog, genade is ‘een eigenschap van God zelf.’ Ze concludeert, net als de hertog, dat ‘aardse macht dan het meest op die van God lijkt wanneer genade gerechtigheid kruidt.’
Shakespeare, laat in toneelstukken zoals deze zien één van zijn meest blijvende gaven aan ons: het vermogen om met het bekende te spelen en het vreemd en nieuw te maken. Hij geeft ons filosofische en religieuze figuren en thema’s, en net als we denken te weten wie en wat ze zijn, verrast hij ons door te laten zien wat voor gerecht je kunt maken als je de ingrediënten maar door elkaar roert.
Onze beste pogingen tot rechtvaardigheid, of ze nu persoonlijk of politiek van aard zijn, moeten gekruid zijn met barmhartigheid. Onze daden van barmhartigheid, zo niet uiteindelijk rechtvaardig, zullen genadeloos blijken te zijn.
Zouden we dit hebben opgemerkt als niemand het ons op het podium had laten gebeuren?
Na het bezoek van Wilders aan Zwolle om het debat over de komst van een azc te kapen in zijn eigen voordeel, vaak met slaan op de trommel van het verlies van óns Nederland; wil ik deze zaak eens verder uitdiepen.
Want… Moeten de grenzen voor vreemdelingen nou dicht? En vooral: wat moeten we met de vreemdelingen binnen onze grenzen doen? Kortom, immigratie, immigranten hoe gaan we daarmee om Het zijn dus vragen die – geïnstigeerd door vooral populistische bewegingen – het debat voorafgaand aan de verkiezingen in Nederland op welke manier dan ook, gijzelen.
Wat mij interesseert, is de rol die het christendom speelt in dit debat, zoals het aan beide kanten van het debat wordt aangehaald.
Rechts gaat het argument als volgt: Nederland is (of was) een christelijk land. Het dreigt nu overspoeld te worden door mensen die dat geloof niet delen, of de waarden die in het christendom geworteld zijn. Daarom moeten we snel een einde maken aan de excessieve immigratie, met name migranten uit conservatieve islamitische landen. Als we dat niet doen, zullen we Nederland ingrijpend zien veranderen en zijn uitgesproken christelijke identiteit verliezen.
“De ‘Joods-christelijke waarden’ die de basis vormen van ‘alles’ in Nederland. Deze waarden waren: ‘het gezin is belangrijk, de gemeenschap is belangrijk, de samenwerking is belangrijk, het land is belangrijk.
‘Het christendom heeft het karakter van Nederland door de eeuwen heen gevormd. En er heerst ongetwijfeld op veel plaatsen, vooral in de meer achtergestelde gebieden, een gevoel dat gemeenschappen zijn veranderd en onherkenbaar worden ten opzichte van wat ze waren.’” Dat is het mantra.
Toch is het moeilijk om dit alles als uitgesproken christelijk te bestempelen. Veel moslims zouden vrijwel hetzelfde beweren, en het zou moeilijk zijn om zijn lijst te beschrijven als een adequate samenvatting van de boodschap van Jezus. ‘Joods-christelijke waarden’ worden rechts vaak gelijkgesteld aan ‘Nederlandse waarden’, die worden gedefinieerd als ‘democratie, de rechtsstaat, individuele vrijheid en wederzijds respect en tolerantie voor mensen met een ander geloof en andere overtuigingen’. Het is moeilijk voor te stellen dat iemand gekruisigd zou worden omdat hij dat predikte.
Toch wordt het christendom ook links gebruikt. Regelmatig klinken woorden als: ‘Jezus zou oproepen om migranten te verwelkomen. De vluchtelingencrisis is een morele test. Jezus leerde ons vluchtelingen te respecteren. Hijzelf zei: ‘Verwelkom de vreemdeling…’ En de Bijbel zegt: ‘De vreemdeling die onder u verblijft, moet behandeld worden als een autochtoon’.
Het is zeker een betere weergave van de leer van Jezus dan die rechts bezigt. Maar links maakt het verwelkomen van de vluchteling vaak deel uit van een bredere en diepere waarde van ‘diversiteit’ als een op zichzelf staand goed. Multiculturalisme, de caleidoscoop van culturen die je in veel winkelstraten vindt met Indiase, Thaise, Italiaanse en Marokkaanse restaurants, of het beeld van kinderen uit verschillende landen en religies die vrolijk rondrennen op een schoolplein, is een geliefd cliché van seculiere progressieve mensen.
Het probleem is dat het voor velen in delen van de samenleving niet zo voelt. Sommige mensen kunnen multiculturalisme omarmen omdat het hun manier van leven niet fundamenteel bedreigt. van het leven. Vreemden omarmen is makkelijker als je een vaste plek hebt om ze te verwelkomen. Een thuis waar het gezin goed met elkaar overweg kan, waar de ouders eensgezind zijn en de kinderen tevreden, zal veel eerder in staat zijn om onbekende gasten te verwelkomen met de nodige nieuwsgierigheid om van hen te leren.
Maar een gezin vol spanning en gekibbel zal de vreemdeling waarschijnlijk helemaal niet verwelkomen, omdat de nieuwkomer de bestaande spanningen nog verder zal aanwakkeren.
Maar een samenleving die een gevoel van gedeelde, brede en sterke identiteit verliest, is niet in staat een vreemdeling te verwelkomen. Wat ons anders maakt, is alleen verrijkend zolang we ons er allemaal van bewust zijn dat we iets hebben dat ons verenigt. Bij gebrek aan een verbindende band blijkt verschil bedreigend te zijn.
De visie van links; van diversiteit als een doel op zich, alleen bijeengehouden door een vaag idee van tolerantie of seculariteit waar niemand het leven voor waard vindt – dreigt de banden die ons binden te ondermijnen, omdat het geen duidelijke kern biedt die ons bij elkaar kan houden.
Het christendom biedt geen immigratiebeleid. Zowel links als rechts kunnen aanspraak maken op enige legitimiteit in het christelijke verhaal. Wat het christendom echter wél biedt, is een gemeenschap die een morele scholing biedt die draait om Jezus, als degene die ons de ware vorm van het menselijk leven laat zien, de noodzaak van zelfopoffering, niet van zelfgenoegzaamheid als sleutel tot een functionerend gemeenschapsleven, en de heilige waarde van ieder mens; overtuigingen die op hun beurt de vreemdeling kunnen verwelkomen in een veilig en zelfverzekerd thuis.
Deze zaken zijn door de eeuwen heen vanuit hun intense kern in de christelijke kerk naar de bredere samenleving doorgedrongen. Ironisch genoeg worden ze vandaag de dag meer uitgehold door het secularisme dan door de islam.
Het werkelijke probleem van onze tijd is niet de massale immigratie (zoals rechts het wil) of het onvermogen om de grenzen volledig open te stellen (voor links). Het is de wijdverbreide uitholling van het christelijk geloof.
De verdwijning van het christendom wordt bijna zonder slag of stoot geaccepteerd. Het wegebben van het geloof wordt als vaststaande feit begroet. Dit is misschien grotendeels de schuld van de kerk zelf, een gebrek aan moed om haar eigen boodschap te uiten en zich te presenteren als een zoveelste maatschappelijke lobbygroep voor diverse doelen in plaats van een gemeenschap die draait om Jezus. Maar het is ook te wijten aan de grote groepen hoogopgeleide mensen uit de middenklasse die graag de naam van Jezus claimen wanneer het hen uitkomt, en die teren op het culturele erfgoed van het christendom zonder te investeren in de toekomst ervan door ook maar in de buurt van een kerk te komen.
Een goed immigratiebeleid vereist de compassie die de kwetsbare vreemdeling verwelkomt. Maar het vereist ook een sterke, verenigde gemeenschap met gedeelde waarden om hen te verwelkomen.
Een vernieuwd christendom zou de redding kunnen betekenen voor zowel rechts als links, of op zijn minst een dieper en rijker verhaal kunnen bieden dan elk van beide afzonderlijk kan bieden. Een verhaal dat een sterke kern biedt die een samenleving bij elkaar houdt, maar dat tegelijkertijd de vreemdeling verwelkomt als een geschenk en niet als een bedreiging.
De eerste, Measure for Measure (Maat voor Maat), ontleent zijn titel aan een regel uit Jezus’ Bergrede. De zin ‘oordeel niet, opdat gij niet geoordeeld wordt’ uit Matteüs 7:1-2 staat centraal in de betekenis van het stuk. Dit vers, samen met Marcus 4:24, benadrukt het idee dat strengheid in het oordeel met gelijke munt zal worden betaald. Het stuk gebruikt dit Bijbelse concept om de hypocrisie van Angelo te onderzoeken, die Claudio’s daden met een hard oordeel veroordeelt maar tegelijkertijd Isabella ter verantwoording roept. Dit is een kenmerkende zet van Shakespeare: een religieus geladen zin, doctrine of zelfs persoon nemen en er theater van maken. Hoewel sommigen beweren dat dit alles was wat hij met religie of theologie deed, denk ik dat hij meer doet. Hij graaft namelijk in de diepten van de geloofstaal om te zien of hij pareltjes kan vinden die we misschien over het hoofd zien als we alleen maar letten op de identiteitspolitiek van het Engeland van de Reformatie. ‘Genade is genade ondanks alle controverse’, zegt een personage in dit stuk. Dat zou de slogan kunnen zijn voor Shakespeares theologische interventies.
We zien Shakespeare in Measure for Measure zijn typische plezier beleven aan religie. De hertog van Wenen geeft zijn macht weg om, zoals hij beweert, naar het buitenland te gaan voor een stukje internationale politiek. Sterker nog, hij sluipt meteen terug de stad in, nu vermomd als een monnik (een lid van de Franciscaner religieuze orde). Hij vertelt de monnik die hem de gewaden leent dat hij dit doet omdat hij er een onverantwoordelijke gewoonte van heeft gemaakt om de ‘strenge wetten en bijtende standbeelden’ van de stad te laten glippen. Hij is, met andere woorden, meer een barmhartige vader geweest dan een rechtvaardige heerser. Hij wil deze ‘vastgebonden gerechtigheid’ zelf niet losmaken, omdat hij vreest dat zijn volk daardoor zijn integriteit in twijfel zou trekken. (‘Maar je bent altijd zo barmhartig geweest!’) Dus bedenkt hij een plan om een van de edelen, Lord Angelo, aan te stellen als hamer der gerechtigheid in zijn plaats. Hij hint ook dat er andere redenen zijn voor zijn vermomming. Ik kom later nog terug op dat stukje vooruitwijzing.
Angelo merkt meteen dat een episode zijn vaste hand nodig heeft. Een heer genaamd Claudio heeft zijn vriendin Julietta zwanger gemaakt. Er zijn inderdaad omstandigheden die het overwegen waard lijken: de twee zijn verloofd en wachten alleen nog tot ze haar bruidsschat ontvangt; geregeld voordat ze naar de kerk gaan. Maar Angelo wil niets van clementie weten. Hij is streng, wordt opgemerkt. Zo hoort het ook, antwoordt een wijze oude heer. ‘Genade is niet de genade die er vaak zo uitziet,’ zegt hij, misschien met een knipoog naar een kritiek op de werkwijze van de hertog.
Op dit punt in het stuk hebben we onze twee vijandige kwaliteiten in nette, aparte containers. Eén container, genaamd De Hertog, is enkel barmhartig. Maar deze container moet uit de staat worden verwijderd zodat de andere, genaamd Angelo, zijn inhoud van genadeloze gerechtigheid kan tonen.
Maar, zoals Shakespeare het noemt, beginnen de zaken al snel chaotisch te worden. Angelo blijkt geheimen te verbergen. De oude heer, die heeft gesuggereerd dat de hertog overdreven barmhartig is, suggereert nu dat Angelo een beetje te streng is voor Claudio. Hij suggereert voorzichtig dat Angelo, als de tijd en plaats de gelegenheid hadden gehad, zelf wel eens de wet had kunnen verbreken. Angelo’s antwoord zegt misschien meer dan hij bedoelt:
‘Wat openligt voor de gerechtigheid,/ Dat grijpt de gerechtigheid aan.’
Met andere woorden, gerechtigheid houdt zich alleen bezig met wat ze kan zien: een juweel dat alleen opvalt als het licht vangt; als het begraven is of bezoedeld dan lopen we er langs of vertrappen we het zelfs.
Dit is onze eerste hint naar Shakespeares omverwerping van de gepolariseerde containers. Luisterend naar Antonio’s toespraak, beginnen we ons af te vragen of rechtvaardigheid, zonder ook maar een spoortje genade, er niet een beetje oneerlijk uitziet.
En dan zien we Angelo zijn theorie in praktijk brengen. Claudio’s zus komt naar hem toe om te smeken om het leven van haar broer. Angelo raakt al snel betoverd door haar schoonheid en biedt haar al snel een deal aan. Als ze hem wil ontmoeten voor seks in de tuin; in het geheim natuurlijk, zodat de misdaad niet ‘onrechtvaardig’ kan zijn; dan zal hij Claudio vrijlaten.
Dit aanbod toont duidelijk de verrotting van zijn rechtvaardigheidstheorie aan, aangezien hij een contract, een rechtvaardige band sluit rond chantage en verkrachting. Maar het ondermijnt ook de genade, aangezien zijn voorgestelde gratieverlening aan Claudio helemaal niet barmhartig is, maar slechts de verzoening van een ‘rechtvaardige’ overeenkomst.
En zie daar de verpakking rondom de containers is bijna verdwenen: ‘Genade is geen genade die er vaak zo uitziet’, maar gerechtigheid is geen gerechtigheid die er alleen maar zo uitziet. Rechtvaardigheid zo meedogenloos als die van Angelo blijkt onrechtvaardig te zijn, net zoals genade zonder gerechtigheid verstoken blijkt te zijn van genade. Daarom vertrok de hertog, en daarom faalt Angelo als zijn plaatsvervanger.
Maar de hertog is teruggekeerd, en nu beginnen we te zien wat zijn geheime bedoelingen zijn. Hij gaat Claudio bezoeken voor biecht en raad, en gaat ook naar Claudio’s zus voor troost en advies. Dit is een van de heerlijke plekken waar Shakespeare speelt met religieuze stereotypen. De ‘controverse’ over genade die ik eerder noemde, is voor Shakespeares publiek een al te bekende, namelijk of God ons redt door onze daden, en dus door een contractuele gerechtigheid, of door genade, dat wil zeggen door een daad van onverdiende genade. De katholieke kerk werd over het algemeen (hoewel niet vaak terecht) geassocieerd met de eerste, de protestanten met de laatste. Maar het is hier een katholieke monnik (of in ieder geval een vermomde!) die binnenkomt als de gepersonifieerde genade.
De hertog/broeder bedenkt een plan, en het loopt bijna net zo mis als het plan van de beroemde monnik in Romeo en Julia. Dat wil zeggen dat onze komedie bijna een tragedie wordt. Ik zal het einde niet verklappen, mocht u het vergeten zijn of het nooit hebben gelezen of gezien. Maar ik geef een hint: de hertog is bij zijn terugkeer niet langer de belichaming van onrechtvaardige genade zoals voorheen. Nu ziet hij duidelijk in dat ware genade rechtvaardig is, en ware gerechtigheid genade. De twee moeten elkaar kussen, zoals psalm 85 het stelt. Zijn slimme oplossingsvoorstel draait om het laten kussen van genade en gerechtigheid.
Vakantie…yes!! Het is weer zover!! En tijdens die zomervakantie gaan onze gedachten vanzelfsprekend uit naar een ontsnapping aan ons gewone leventje dat zich waarschijnlijk voornamelijk op het land afspeelt. En voor velen van ons zal die ontsnapping dan een verblijf aan zee kunnen betekenen. Ja, het is waar, als landrotten zijn we graag aan zee. Onze zielen lijken te lijden onder een jaarlijkse ervaring, terwijl we richting de kust slenteren, mompelen: ‘Ik moet weer naar de zee…’
We willen op vakantie aan zee; zoals de markt voor tweede huizen aan de zee of op een eiland zal bevestigen. We willen ook permanent aan zee wonen, of op zijn minst aan het water. Sommige experts schatten dat woningen aan het water gemiddeld zo’n 48 procent meer waard zijn. Water verkoopt. Misschien omdat de nabijheid ervan een soort mentale ontsnapping biedt aan de overweldigende rigiditeit en lineariteit van onze overwegend stedelijke omgeving.
De Britse psychiater Ian MacGilchrist stelt in zijn boek The Divided Brain and the Search for Meaning dat ons moderne leven lijdt onder de triomf van de aandacht van de linkerhersenhelft voor de wereld. Dit is een gerichte aandacht die draait om controleren en verkrijgen. Het leidt tot de creatie van een op zichzelf staande en geordende wereld met weinig aandacht voor context. En zo weinig aandacht voor de natuurlijke, complexe, vloeiende realiteit van de schepping. MacGilchrist brengt vervolgens de toename van diverse psychische aandoeningen, gekenmerkt door wat hij ‘tekorten in de rechterhersenhelft’ noemt, in verband met industrialisatie en de ontwikkeling van onze moderne cultuur.
In zijn boek Blue Mind onderzoekt bioloog Wallace Nichols het bewijs voor het positieve effect van water op de hersenen. Hij benadrukt hoe de nabijheid van water kan helen, herstellen, ons een gevoel van verbondenheid kan geven en rust kan bevorderen. Hij stelt dat water onze geest kan verschuiven het is een soort mentale aandacht dat rust genereert. Met, aan, of liever nog, in water zijn, is ongetwijfeld goed voor ons. Dus geen wonder dat we ons ertoe aangetrokken voelen.
Maar tegelijkertijd is water, en met name de zee, een bron van angst geweest. Een no-go area ‘waar draken zijn’, oké, kreeften zeker, waarschijnlijk haaien en walvissen. De zee blijft een van de laatste plekken van mysterie, een ondoorgrondelijke, ondoorgrondelijke plek met eindeloos donker water. We weten meer over de verre uithoeken van het universum dan over de werkelijk diepe oceaan. Mythische wezens van de diepte, blijven de slinkende ruimte van onze verwondering en angst voor het onbekende bevolken.
In de christelijke traditie is de zee een plek van diepe paradoxen. De schepping begint met Gods Geest die boven het water zweeft. Maar de zee wordt ook vaak opgevoerd als een plek van Gods afwezigheid. De zee is de plek van monsters, mysterie en dood. Het is ook de plek van misschien wel de beroemdste walvis uit de literatuur. De walvis die de ongelukkige Jona opslokt. Jona’s verhaal drukt de diepe paradox uit van de zee als een plek van dood en tegelijkertijd ook een plek van goddelijke ontmoeting. Het is in de diepten van de zee, en in het spijsverteringsstelsel van de walvis, dat Jona’s openbaring plaatsvindt en zijn reis opnieuw begint.
Verhalen van Jezus behandelen ook deze paradox van wildheid en ontmoeting in de chaos van de zee. In het verhaal van het kalmeren van de storm wordt de woeste dreiging van de zee niet voorgesteld als iets dat simpelweg vermeden moet worden. Jezus is geen fixer die alle dagelijkse gevaren overbodig maakt. Het verhaal vertelt eerder dat juist in zulke momenten van wildheid, woede en angst zijn krachtige aanwezigheid voelbaar is. We verlangen naar de zee, en naar het water, naar meer dan alleen een balsem voor de geest. De zee blijft die plek, in onze gemechaniseerde, technologische wereld met haar constante lokroep van controle, waar een onderdompeling in een gevaarlijk mysterie nog steeds kan worden ervaren. Van de vaste wal in zee stappen is de mogelijkheid van de dood en (paradoxaal genoeg) de reële mogelijkheid van een dieper leven binnengaan. Meegevoerd worden door de zee en naar de horizon kijken is contact maken met onze eindigheid in de context van de uitgestrektheid van de zeeën. Het is ons verbinden met onze volstrekte afhankelijkheid van de schepping die we bewonen en ons verbinden met de aanwezigheid die die schepping bijeenhoudt.
De zee in stappen is daarom zelfs een stap van geloof. Een stap in de richting van onze eigen kwetsbaarheid. Een moedige stap weg van de wereld waarin onze technologie, onze algoritmes, onze machines en onze wolkenkrabbers ons misleiden tot een geloof in onze eigen controle, onze eigen suprematie. Een stap in de diepte. ‘De roep van vloed naar vloed’, zegt de psalmist, ‘al uw golven slaan zwaar over mij heen.’ Als velen van ons deze zomer de zee in stappen, kan dat zeker een stap zijn naar een herstelde geestesgesteldheid, maar het kan ook een stap zijn naar een herstelde ziel.
Het is al jaren een vaststaand zomers uitje voor ons: een opvoering bijwonen van een stuk van William Shakespeare in het Shakespearetheater in Diever. Gezeten in de buitenlucht wordt je vergast op een prachtig mooie interpretatie van één van de stukken van Shakespeare. Maar niet alleen de ambiance in Diever maakt dat wij jaarlijks terugkomen, ook de vaak ethische en religieuze (onder)toon van de stukken spreekt mij aan. Laat ik Ik geef een aantal voorbeelden:
Moet ik, om barmhartig jegens iemand te zijn, afstand doen van mijn rechtvaardigheidsgevoel? En als ik besluit rechtvaardig te handelen, besluit ik dan om barmhartigheid achter me te laten? Dit zijn vragen van filosofen en theologen. Ze leveren ook enkele van de meest diepgaande filosofische en theologische overpeinzingen van William Shakespeare op.
Zeker, een doordachte beschouwing van barmhartigheid en rechtvaardigheid vindt natuurlijk niet zijn oorsprong bij deze Elizabethaanse toneelschrijver. Zolang mensen zich al hebben afgevraagd hoe ze hun openbare ruimte moeten inrichten, hebben ze zich het hoofd gebroken hoe ze dat moeten doen en ieders belang kunnen respecteren. Rond 500 voor Christus zou rabbijn Jehoeda hebben gezegd dat God drie uur per dag op een troon van gerechtigheid doorbrengt voordat hij opstaat en overgaat naar een troon van barmhartigheid, waar hij elke dag even lang doorbrengt. 200 jaar later, toen Plato zijn beroemdste dialoog wijdde aan de kwestie van rechtvaardigheid, knikte hij slechts lichtjes naar barmhartigheid, erkennend dat de rechtvaardige heerser een reputatie van vrijgevigheid nodig zou hebben.
Hoewel veel Shakespeares toneelstukken de interactie, of juist het gebrek daaraan, tussen deze twee kwaliteiten benadrukken (bijvoorbeeld The Tempest en bijna alle historische toneelstukken), schreef hij er twee met, naar mijn mening, het expliciete doel om deze twee oude vijanden op het toneel te laten vechten.
Ik zal me in een volgende webpost op één van deze concentreren en daarna in andere webpost kort op de andere terugkomen.
The Old Chapel at Rame Head in Cornwall (één van de filmlocaties van Het Zoutpad)
De waarheid achter het boek en de feelgoodfilm van de zomer 2025 The Salt Path (Het Zoutpad) werd kortgeleden in twijfel getrokken. Waarschijnlijk ook gedreven door de komkommertijd, was het verhaal niet uit de media te slaan. Er rezen serieuze vragen over de eerlijkheid van The Salt Path. Kritiek op het verhaal van Raynor Winn over haar wandeling langs de kust van het zuidwesten samen met haar zieke echtgenoot Moth, was de afgelopen tijd zeer fel. Onderzoeken die de echte namen van het duo, hun financiële geschiedenis en de medische onwaarschijnlijkheid van de omkeer in Moths degeneratieve aandoening – zoals beschreven in het boek – onthulden, brachten duizenden lezers tot woede en teleurstelling over het feit dat ze bedrogen waren. Maar erin trappen en ervan leren hoort bij het mens-zijn: een les in hoe je verstandiger kunt vertrouwen, in plaats van helemaal niet te vertrouwen.
Dit soort reacties nodigen ons ook uit om te verklaren hoe sommige van de twee miljoen lezers van The Salt Path het verraad dat sommige voelden. Zij investeerden emotie en empathie in het opbeurende verhaal van een door nood getroffen stel dat troost vindt in de natuur. Want de identificatie met het doorsnee duo op middelbare leeftijd in de verhalen en de overtuiging dat een lange tocht door het zuidwesten een wondermiddel is tegen dakloosheid, financiële problemen en een degeneratieve medische aandoening, maakt de voormalige fans van The Salt Path niet zielig, maar juist prachtig menselijk.
De reputatie van auteur Raynor Winn ligt aan flarden, verscheurd door de onthullingen die aan het licht zijn gekomen door meedogenloze onderzoeksjournalistiek.
Het hartverwarmende verhaal over hoe een stel te maken krijgt met financiële ondergang, dakloosheid en een terminale ziekte tijdens een wandeling over het South West Coast Path, is een inspiratiebron geweest voor velen die het boek hebben gelezen of de film hebben gezien, of allebei. Het verhaal werkt omdat het ons een leven laat zien dat we kennen, de levens die we leiden.
Maar nu moet het in een heel ander licht worden gezien.
Zeker, het artikel onder de kop in The Observer was grondig onderzocht, zorgvuldig opgebouwd en compromisloos in de beweringen die de ontdekkingen, observaties en commentaren op het verhaal impliceerden.
‘… niet haar echte naam
‘… ze was een dief… verduisterde het geld’
‘… gearresteerd en verhoord door de politie’
‘… vijf vonnissen van de rechtbank’
‘… ze bezaten land in Frankrijk’
‘… negen neurologen… waren sceptisch’
Punt voor punt wordt het verhaal achter Het Zoutpad uit elkaar gehaald.
Ten eerste zijn Raynor en Moth Winn niet de ‘echte’ namen van Sally en Tim Walker.
Ten tweede onthulde The Observer dat het echtpaar financiële problemen had om andere redenen dan de mislukte zakelijke investering die ze beweerden te hebben. Als parttime boekhouder voor een makelaar en taxateur werd Sally ervan beschuldigd £64.000 van de rekeningen van het bedrijf te hebben weggesluisd. Hierover werd gemeld dat ze door de politie was gearresteerd en verhoord.
Ten derde waren het de oplopende schulden die ze hadden door de schikking met haar voormalige werkgever, naast andere schulden, die er feitelijk toe leidden dat hun huis in beslag werd genomen en ze dakloos werden. Dus niet de mislukte zakelijke investering.
Ten vierde waren ze niet echt dakloos, aangezien ze een woning bezaten in Frankrijk, in de buurt van Bordeaux. Hoewel deze in vervallen staat en onbewoonbaar was, hadden ze eerder ter plaatse in een caravan gewoond.
En dan ten slotte, in een onthulling die de kern van het verhaal van hun gezamenlijke reis ondermijnde, merkten medische experts op dat het uiterst twijfelachtig was dat Moth al 18 jaar aan corticobasale degeneratie (CBD) leed. De journalist had met negen neurologen contact gehad, en dit was de de consensus. Niet alleen waren Moths symptomen niet wat verwacht werd, de normale levensverwachting met de aandoening was ook tragisch kort: zes tot acht jaar.
The Observer, dat verschillende onderdelen van het onderzoek samenvoegende, legt de lat hoog wat betreft het belang van ‘waarheid’: Het is onacceptabel dat er een idee van waarheid wordt aangepraat wanneer belangrijke passages in het boek verzonnen zijn. Er zijn zowel ‘…zonden van nalatigheid als van nalaten’:
‘Het verhaal bevat ongetwijfeld elementen van waarheid, maar het geeft ook een verkeerd beeld van wie ze waren, hoe ze aan hun reis begonnen en de financiële omstandigheden die de achtergrond vormden.’
Maar denk ik dan: het leven is echter ingewikkeld en er zijn altijd twee kanten aan een verhaal.
In een reactie op haar website beantwoordt Raynor Winn elk van de beschuldigingen één voor één. Te midden van de storm van venijn en bedreigingen die online door het artikel werd ontketend, protesteert ze dat ‘… [het] grotesk oneerlijk en zeer misleidend is en erop gericht is mijn leven systematisch te ontleden.’
Het meest verontrustend is hoe Moth getraumatiseerd is door de suggestie dat zijn diagnose verzonnen is. Naast haar verklaring online heeft Winn brieven van de neurologen die Moth behandelen geplaatst, die zijn diagnose en het verhaal in het boek bevestigen.
Wat betreft de beschuldigingen van verduistering, geeft ze toe dat er problemen waren met een voormalige werkgever. Er werden beschuldigingen ingediend bij de politie en ze werd erover ondervraagd. Er werd echter geen aanklacht ingediend en er werd een schikking getroffen, waaronder het terugbetalen van geld.
‘Alle fouten die ik in de loop der jaren op dat kantoor heb gemaakt, betreur ik ten zeerste, en het spijt me oprecht.’ zegt Raynor Winn
Dit was echter niet de mislukte zakelijke deal die aan de basis lag van hun financiële problemen en die hun dakloosheid en zo het Salt Path-verhaal in gang zette.
Winn meldt dat het pand in Frankrijk een eigen, losstaand verhaal. Toen ze op het dieptepunt van hun problemen overwogen het te verkopen, schatte een lokale Franse makelaar het als vrijwel waardeloos en vond het zinloos om het op de markt te zetten.
Uiteindelijk kozen ze ervoor om zichzelf niet failliet te laten verklaren en hun schulden kwijt te schelden. In plaats daarvan sloten ze een overeenkomst met hun schuldeisers voor minimale aflossingen. Het succes van het boek heeft ervoor gezorgd dat al hun schulden zijn kwijtgescholden.
Wat resteert is de impliciete beschuldiging dat ze niet zijn wie ze beweerden te zijn, dat ze zich verschuilen achter pseudoniemen en niet hun ‘echte’ namen gebruikten. Ze legt uit dat de reden waarom Sally Ann en Tim Walker Raynor en Moth Winn heten, eigenlijk heel eenvoudig is.
In de beginjaren van hun relatie vertelde ze Moth hoezeer ze het niet prettig vond om Sally Ann genoemd te worden en dat ze liever de achternaam Raynor had gehad. Moth noemde haar vanaf dat moment Ray. Winn is haar meisjesnaam. En wat Moth betreft, zijn naam is Timothy dus Moth is op TiMOTHy te herleiden.
Nadat ik het boek had gelezen en de film eerder deze zomer had gezien, was ik vooral onder de indruk van The Salt Path. De menselijkheid van hun verhaal, de reis die ze hadden gemaakt en de inzichten in een goed geleefd leven die het bood.
Toen de bom van The Observer barstte, zakte mijn hart in mijn schoenen. Moraalridders klommen hoog te paard en Raynor Winn werd publiekelijk aan de schandpaal genageld.
Ze trok zich vervolgens terug uit haar aanstaande Saltlines-tournee, waarbij ze tijdens een reeks evenementen voor zou lezen uit haar boeken. Uitgeverij Penguin werd ook opgeroepen om de publicatie van haar volgende boek, dat in oktober zou verschijnen, te annuleren.
Echter, terugkijkend op de onthullingen over het Salt Path-verhaal, vind ik het verhaal nog beter. En om precies dezelfde redenen als voorheen. Omdat het ons het leven weerspiegelt zoals we dat kennen, zoals de levens die we leiden.
Om te beginnen is het leven rommelig. Soms is het zelfs troebel, vol misverstanden, verkeerde interpretaties en geconstrueerde verhalen. Ja, wie van ons heeft nog nooit een fout gemaakt, een verkeerde beslissing genomen of een verkeerde keuze gemaakt, ‘uit zwakte, uit onwetendheid of door onze eigen opzettelijke schuld’? Lijken in vele kasten hebben we allemaal, toch?
En vervolgens, op basis daarvan, creëren we allemaal ons eigen levensverhaal. Of het nu gaat om het samenstellen van onze online aanwezigheid met de afbeeldingen die we op sociale media plaatsen, of de anekdotes die we delen en het gezicht dat we laten zien aan degenen die deel uitmaken van ons dagelijks leven. De aantrekkingskracht is altijd gericht op een versie die ons in het beste daglicht stelt.
Sterker nog, het kan zelfs gaan om de verhalen die we over onszelf vertellen, over onszelf. De interpretatie van wat ons is overkomen en waarom. Interpreteren hoeveel van onze ervaring te danken is aan wat ons is aangedaan of het resultaat is van onze eigen verantwoordelijkheid.
Wanneer we dus de verleiding voelen om iemand af te schrijven vanwege wat hij of zij heeft gedaan, doen we er goed aan om te reflecteren op onze eigen ervaring. Dan zijn we misschien wel dankbaar dat we niet zijn afgeschreven vanwege onze eerdere misstappen. Dit verhaal houdt onszelf dus ook een spiegel voor. Want ondanks het feit dat ze decennialang in kleine, landelijke gemeenschappen hebben gewoond, heeft niemand tijdens de hele controverse rond The Salt Path bijvoorbeeld gezegd dat de Winns of de Walkers misschien wel goede buren waren. Hierover spreken zou zomaar hun volgende avontuur of weer een bestseller kunnen worden.
Verder denk ik aan hoe Jezus zich in zulke omstandigheden gedroeg. Toen een zelfingenomen groep mensen in de Bijbel in Johannes 8 snel een oordeel wilde vellen over de gebrekkige seksuele keuzes van een vrouw, moedigde Jezus degenen die geen schuld hadden aan om als eersten in actie te komen. Langzaamaan beseften ze allemaal wat hij zei en dropen af.
Ik heb het onderstaan gebed van boetedoening altijd enorm nuttig gevonden. Het houdt ons gegrond in de realiteit van onze eigen ervaring en zou ons moeten waarschuwen om anderen niet af te schrijven:
‘Almachtige God, onze hemelse Vader, wij hebben tegen U gezondigd en tegen onze naaste in gedachten, woorden en daden, door nalatigheid, door zwakheid, door onze eigen opzettelijke fout. Het spijt ons oprecht en we berouwen al onze zonden. Omwille van uw Zoon Jezus Christus, die voor ons gestorven is, vergeef ons al het verleden en geef dat wij U mogen dienen in een nieuw leven tot eer van uw naam. Amen.’
Voor al onze lijken in al die kasten is er vergeving.
Voor wat voor ons ligt, hebben we de mogelijkheid om opnieuw te beginnen.
Het Zoutpad (The Salt Path) is een internationale bestseller en is zelfs verfilmd. Maar hoe kan het dat de memoires van een echtpaar van middelbare leeftijd dat het South West Coast Path bewandelt, toch zo’n impact hebben?
Nou, omdat we ons kunnen herkennen in het verhaal. Het klinkt oprecht. Het gaat over het leven zoals we dat kennen, ook al hebben we de 1014 kilometer van het pad niet van begin tot eind afgelegd; Een reis die gelijkstaat aan het vier keer beklimmen van de Mount Everest.
In de aanloop naar hun wandeling krijgen Raynor (Ray) en Moth Winn een reeks klappen te verduren. Ze raken bankroet en dakloos, en worstelen met een verslechterende gezondheid.
En op het punt dat de deurwaarders aan de deur kwamen om beslag te leggen op hun boerderij, ziet Ray een oud boek liggen: 500 Hundred Mile Walkies van Mark Wallington, en ze raakt geïnspireerd.
Zij zegt tegen Moth: ‘We zouden gewoon kunnen gaan lopen.’
En dat deden ze.
Maar welke waarheden over het leven en onze menselijke ervaring onthult dit verhaal dan voor ons?
Ten eerste dat leven onzeker is. Want er gebeuren nare dingen in ons leven. Soms veroorzaken we het zelf, als gevolg van verkeerde of ondoordachte beslissingen. Een andere keer is het volkomen onverdiend. Het leven keert zich tegen ons en bijt ons hard in de kuiten. We blijven achter met een verdoofd hoofd en tollen rond met de aanhoudende maar onbeantwoorde vraag: ‘Waarom ik?’
Voor Ray en Moth Winn is het mislukte een investering in het bedrijf van een goede vriend. De deal die de vriend smeedde, maakte Ray en Moth verantwoordelijk voor alle schulden van zijn bedrijf. Het einde van een lange juridische strijd en betekende dat ze alles verloren: hun boerderij, hun huis, hun bedrijf én de goede vriend.
Maar diezelfde week bevonden ze zich ook in een ziekenhuis in Liverpool waar ze de diagnose kregen voor de chronische schouderpijn van Moth. Het was niet een vermoedelijke zenuwschade, maar eerder de fatale neurologische aandoening corticobasale degeneratie: CBD.
En of het nu gaat om het South West Coast Path of de bekende details van ons eigen leven, we kunnen nooit volledig anticiperen op morgen. We weten niet wat er achter de volgende landtong ligt of welke onaangename verrassingen het leven ons kan brengen. Nee, we moeten in het nu leven. Het heeft geen zin om ons zorgen te maken over morgen; We kunnen alleen in vandaag leven.
Of zoals Ray tegen het einde van hun tocht memoreerde:
‘Deze seconde in de miljoenen seconden was de enige, de enige waarin we konden leven.’
Want wie ben ik werkelijk?
Aan het begin van het boek herinnert Ray zich: ‘Ik heb ooit een lezing van Stephen Hawking bijgewoond, waarin hij zei: ‘Het is het verleden dat ons vertelt wie we zijn. Zonder het verleden verliezen we onze identiteit.’ Misschien probeerde ik mijn identiteit te verliezen, zodat ik een nieuwe kon verzinnen.’
Wie zijn we als alles ons ontnomen wordt? Wat definieert ons? Dakloosheid en werkloosheid, vragen over waar we vandaan komen en wat we doen zijn niet alleen ongemakkelijk, ze creëren ook een existentiële leegte.
Ray en Moth, die vaak voor zwervers worden aangezien, merkten dat mensen hen anders behandelden: Sommigen vertrokken stilletjes, en met het oog op de ziekte van Moth waren anderen nog directer: ‘Compleet onverantwoord!’ Maar het oordeel van anderen bepaalt niet wie we zijn. Maar wie waren zij eigenlijk in deze nieuwe wereld van hen?
En dan is er nog de impact van een verslechterende gezondheid. Elke fase van achteruitgang belooft te ondermijnen wat er fysiek mogelijk is en vereist een herdefiniëring totdat er helemaal niets meer over is.
Maar identiteit gaat dieper dan dat. Het vormt de kern van wie we zijn, in ons diepste wezen. Het is de som van onze ervaringen en keuzes, onze successen en mislukkingen, van wat we met plezier hebben omarmd en wat het leven ons onverwachts heeft toegeworpen. We zijn unieke individuen met intrinsieke waarde, waarde en waardigheid. Mensen die liefhebben en bemind worden.
Aan het einde van het pad mijmert Ray:
‘De meeste mensen gaan hun hele leven door zonder hun eigen vragen te beantwoorden: Wat ben ik, wie heb ik in mij? De grote dingen. Wat een verspilling.’
Misschien is dat één van de aantrekkelijke kanten van wandelen het ruimte maken is: ruimte om de afleidingen en drukte van ons extreem compliceerde leven te vergeten, zodat zelfontdekking kan intreden.
Maar hoe krijg je het voor elkaar om 1000 kilometer te lopen? Hoe kun je de eisen voldoen van het beklimmen van onbekende heuvels en kliffen en het navigeren door hun kloven en ravijnen?
En bovendien het beruchte Engelse weer trotseren? En dat met weinig geld en alleen een tent als rustpunt: als het regent, word je nat en blijf je nat, en als het koud is, ril je en trek je zoveel mogelijk lagen kleding aan. Zélfs in augustus kan het een uitdaging zijn.
Wandelen, eten, slapen en dat maar blijven herhalen. Soms is het enige wat je kunt doen, de ene voet voor de andere zetten.
‘Elke stap had zijn eigen resonantie, zijn moment van kracht of mislukking. Die stap, en de volgende en de volgende en de volgende, was de reden en de toekomst. Elke dag overleefd was een reden om de volgende te overleven.’
Ja, er is altijd keuzevrijheid. Er is altijd de mogelijkheid om vandaag te kiezen welk pad je wilt bewandelen en met welke houding. Toegeven of doorgaan, defaitistisch of hoopvol zijn, klagen of gul zijn; Die keuzes zijn er altijd, zelfs als ze beperkt zijn. Zelfs na oneerlijke beslissingen en onverwachte tragedies kiezen we vandaag de weg die we nemen. En soms is dat alles wat we kunnen opbrengen.
Het verhaal van Ray en Moth zit vol momenten van vriendelijkheid en warmte. Van de verliefde serveerster die hen de overgebleven pasteitjes van de dag toestopt tot de vrijgevigheid van een hippiecommune: er is een terugkerend thema dat een onderliggende goedheid in de aard van mensen weerspiegelt. En vaak zijn het degenen met het minste die het meest vrijgevig en attent blijken te zijn.
Meer dan eens delen Ray en Moth zelf hun schamele voedselvoorraad – met name hun kostbare fudgerepen – met mensen die in een onzekerdere situatie verkeren dan zijzelf. Een andere keer belanden ze in een gespannen en potentieel gewelddadige situatie met een jonge vrouw, die het slachtoffer is van een gewelddadige relatie. Ze bieden haar gezelschap aan en een uitweg en betalen uiteindelijk haar busreis van £5 om naar haar familie te gaan.
Er is iets hartverwarmends aan vriendelijkheid, iets verheffends. Zowel de gever als de ontvanger voelen zich bemoedigd, lichter en gelukkiger. Het gezegde ‘het is ‘beter te geven dan te ontvangen‘ blijkt de tand des tijds te hebben doorstaan.
Vriendelijkheid blijkt dieper in de aard der dingen te zitten, dan we ons kunnen voorstellen.
The Salt Path gaat over de relatie tussen Ray en Moth: Hoe ze onvoorstelbaar moeilijke omstandigheden trotseren en er samen een weg doorheen vinden. Dit is een diep hoopvol verhaal. En daaruit kunnen wij ook hoop putten.
Er was niets religieus aan wat ze deden of zoals in het boek klinkt: ‘Het is toch geen pelgrimstocht?’
Aan de ene kant is het puur een reactie op wanhoop. Maar te midden van dit alles hebben ze elkaar. Tweeëndertig jaar samen, begonnen ze hun relatie toen Ray 18 was, en ze zijn nog steeds diep verliefd. Ze belichamen de waarden die in de huwelijksgeloften zijn vastgelegd:
‘… om te hebben en te houden vanaf deze dag, in voor- en tegenspoed, in rijkdom en armoede, in ziekte en gezondheid, om te beminnen en te koesteren, tot de dood ons scheidt…’
Nee dat is geen slap sentimenteel gewauwel, maar eerder liefde die zichzelf bewijst in het licht van de aanval van ‘het ergere… het armere…’ van ‘de ziekte… de dood’.
Het einde van hun reis bracht Ray tot het besef: ‘Ik was thuis, er was niets meer te zoeken, zij was mijn thuis.’
of zoals een oude Bijbelse dichter ooit eens schreef:
‘Draag mij als een zegel op je hart, als een zegel op je arm. Sterk als de dood is de liefde, beklemmend als het dodenrijk de hartstocht. De liefde is een vlammend vuur, een vuurgloed van de HEER. Zeeën kunnen haar niet doven, rivieren spoelen haar niet weg. Zou een man met al zijn rijkdom liefde willen kopen, dan werd hij smadelijk veracht.’ (Hooglied 8)
Het boek wekt herkenning op omdat ze ons het leven dat we kennen, omdat het de levens die we leiden, weerspiegelt. Ja, onze levens zijn als het ware aanwezig in de keuzes die Ray en Moth maken, maar dat verheldert de zaken voor ons. De meesten van ons zullen zich nooit in dezelfde situatie bevinden als zij, maar we kunnen ons inleven. De meesten van ons zouden nooit overwegen om te doen wat zij deden, zelfs als we dat wél waren. Maar ondanks alles zien we het, begrijpen we het en lijkt het logisch.
Voor mij speelt het meest aangrijpende en veelzeggende moment van het verhaal zich af als Moth zegt:
‘Als het zover is, het einde, wil ik dat je me laat cremeren. Bewaar me dan ergens in een doos, en als je doodgaat, kunnen de mensen ook jou erin stoppen, ons dan door elkaar schudden en ons samen op pad sturen. Zo kunnen ze ons naar de kust laten gaan, in de wind, en samen vinden we de horizon.’
NASCHRIFT Recentelijk zijn er twijfels gerezen over de de waarachtigheid van delen van dit verhaal. Ja, als deze kritiek waar is doet het zeker iets af van het verhaal. Toch denk ik dat de onderliggende ervaringen of ze nu fictief of niet-fictief zijn blijvende universele zeggingskracht mogen hebben die mensen kan bemoedigen. Daarover in mijn volgende webpost.
Iemand anders die zich kort na de eeuwwisseling tot het christendom werkte op de Zuidas vertelde mij over zijn leven: Het enige doel van zijn kantoorethos was om in zo kort mogelijke tijd zoveel mogelijk geld te verdienen; Mede-werknemers verdwenen op vrijdagmiddag in toilethokjes om drugs te snuiven.
Als nieuwe bekeerling verliet híj daarentegen het kantoor om tijdens de lunchpauze de mis bij te wonen. Dat voelde enorm tegencultureel. ‘Ik las’ zei hij ‘bij Dietrich Bonhoeffer dat wanneer Christus een man roept, gebiedt Hij hem te komen en te sterven.’
Een jaar later zegde hij zijn baan op om theologie te studeren.
De apostelen van Jezus legden destijds hun netten niet neer om vissers van mensen te worden. De mystici putten zichzelf uit door te vasten; dat deden ze niet om onze vrijheid van meningsuiting te verdedigen. De martelaren stierven niet voor de goede onderwijsresultaten van stabiele gezinnen. Centraal in alles wat beweert christelijk te zijn, moet altijd de verstorende realiteit staan van levens die worden geleefd en samenlevingen die worden geleid op manieren die niet onze keuze zijn.
Al deze gedachten kunnen in een notendop worden samengevat, maar verder ook eindeloos worden uitgewerkt. De korte versie zou een bekentenis moeten bevatten dat ons leven een doel heeft. Nadenken over de verdwijning van het christendom is van belang omdat de kerk het stevigste vat is voor het behoud van waarden zonder welke de beschaving zal vergaan. Én omdat de christelijke leer verder gaat in het volhouden dat onze menselijke zoektocht naar liefde en vreugde één is met de orde en het doel van de wereld als Gods schepping.
Laatst zat ik op een mooie zomeravond in de tuin, genoot van een goed boek en de rust om mij heen. Maar plotseling werd ik opgeschrikt door een zoemend geluid – ik dacht dat we al weer last kregen van wespen; ik had namelijk wat zoetigheden op tafel staan. Ik keek om me heen om de wespen te ontdekken, maar ik kon niets waarnemen. Uiteindelijk keek ik omhoog: Het geluid was niet afkomstig van wespen, maar van een drone die boven mijn hoofd zweefde. Ik zal die sensatie nooit vergeten; het griezelige gevoel dat iets je in de gaten hield.
In een recent verslag over de oorlog in Oekraïne documenteert een journalist het inmiddels wijdverbreide gebruik van drones. De journalist schuilt met Oekraïense soldaten onder de dekking van het bos terwijl een Russische drone het gebied scant. Ten langen leste kunnen ze naar hun auto vluchten, waarin een AI-stem zegt: ‘Detection: multiple drones, multiple pilots, high signal strength‘, terwijl ze rondom je heen zoemen. Dit is het nieuwe tijdperk van geheime oorlogsvoering, waarbij de vijand toeslaat zonder gemakkelijk te identificeren te zijn. Je hoort het gezoem, maar de bron is ongrijpbaar.
In de komende jaren zal dit soort psychologische oorlogsvoering zijn intrede doen in Westerse steden. Terroristische aanslagen zullen verschuiven van persoonlijke confrontaties naar anonieme aanvallen op afstand: drones die vanuit het buitenland naar steden vliegen om burgers aan te vallen, of zwermen drones die massale aanvallen uitvoeren in dichtbevolkte stadscentra. Het doel zal zijn om psychologisch trauma op grote schaal te veroorzaken. Burgers zullen aarzelen om hun huis te verlaten, overgevoelig voor het gezoem van anonieme drones in hun eigen wijk. Volgens Michiel Driebergen gebeurd dit al Oekraïense steden. En onlangs heeft Iran verklaard dat geen enkele Amerikaanse, Britse of Franse basis veilig is voor represailles in de Israëlisch-Iraanse oorlog. Het is dan ook niet moeilijk voor te stellen dat ook Westerse steden binnenkort als legitieme doelwitten zullen worden beschouwd.
We gaan een tijd van geïntensiveerd conflict tegemoet, waarbij nationale veiligheid het dominante kader voor beleidsvorming wordt. ‘Veiligheid’ zal beleidspunt nummer één worden van de overheid en ook de komende verkiezingen zullen ook draaien om de vraag welke partij en leider de Nederlanders het beste kan beschermen tegen externe bedreigingen. In deze context worden zelfs domeinen die ooit door samenwerking werden beheerst, getransformeerd worden tot wedlopen geïnstigeerd vanuit het eigen (lands)belang, omdat het kader voor nationale veiligheid van nature de focus verschuift van wederkerigheid naar beperking van de ander.
Vrijhandel bijvoorbeeld – in wezen de wederzijds profijtelijke uitwisseling van goederen en diensten als onderdeel van de waardecreatie – wordt in een op veiligheid gerichte wereld een kwestie van inperking. Handel, in een op veiligheid gerichte wereld, wordt op zijn kop gezet, waardoor vrijhandel verandert in handelsoorlogen. Eerlijkheid (waarin de taart wordt verdeeld over meerdere mensen) wordt vervangen door belangen, of het nu gaat om belangen van landen of gemeenschappen en individuen daarbinnen die zichzelf willen beschermen. Naarmate de concurrentie tussen de VS en China escaleert, kunnen we verwachten dat menselijke relaties – tussen zowel staten als burgers – nog meer een alles-of-nietsspel zullen worden.
Doen morele waarden er in zo’n omgeving nog toe? Wanneer de vijand in een tijdperk van nationale veiligheid steeds meedogenlozer en innovatiever wordt, moeten we dan net zo hard optreden als hij? Of is het nog steeds mogelijk om principes hoog te houden en onszelf tegelijkertijd te verdedigen?
Tegenwoordig zou je kunnen denken dat gebaren van non-agressie – zoals de vernietiging van zijn voorraad van één miljoen landmijnen door Finland in 2015(!) – nu gevaarlijk naïef lijken. Oekraïne – en ook enkele Baltische staten – heeft onlangs van zijn kant heeft terecht het verdrag van de Ottawa-conventie (dat clustermunitie verbiedt) opgezegd. Want hun voortbestaan hangt af van vindingrijkheid, van snelle technologische ontwikkeling en samenwerking met bondgenoten om geavanceerde systemen te prototypen en te implementeren.
De Amerikaanse theoloog Reinhold Niebuhr stelde in zijn artikel ‘Moral Man and Immoral Society’ dat men om moreel te zijn, het vermogen tot geweld moet bezitten; ‘macht moet worden uitgedaagd door macht.’ Die macht moet echter worden uitgeoefend met verantwoordelijkheid, nederigheid en een moreel doel. Je kunt vervolgens stellen dat oorlog gerechtvaardigd kan worden wanneer deze voldoet aan de criteria van jus ad bellum: een rechtvaardige reden, legitiem gezag, juiste intentie, proportionaliteit en een redelijke kans op succes.
Oorlog kan in deze interpretatie een ‘vriendelijke hardheid’ uitdrukken: een vorm van oordeel die wordt toegepast ter verdediging van slachtoffers. Niebuhr baseert zijn argument op het Augustijnse realisme: de wereld is fundamenteel goed, maar toch gebroken. Omdat het kwaad blijft bestaan, wordt het morele gebruik van geweld noodzakelijk om te handhaven wat juist is. Ik geloof dat dit waar is en direct toepasbaar op de op nationale veiligheid gerichte wereld waarin we ons bevinden.
Wat betekent dit dan voor westerse landen, nu nationale veiligheid zich opnieuw manifesteert als het centrale organiserende principe van bestuur?
Dit vereist aanzienlijke en dringende investeringen in defensie en deep tech, waaronder bijvoorbeeld opkomende mogelijkheden zoals cognitieve oorlogsvoering en wearables die de prestaties van soldaten in gevechten verbeteren, anti-dronesystemen voor stedelijke, landelijke en maritieme omgevingen, en elektronische oorlogsvoering en geospatiale intelligentie van de volgende generatie.
Als droneaanvallen op zee toenemen – zoals die welke door de Houthi’s worden uitgevoerd om wereldwijde scheepvaartroutes te verstoren – zullen anti-dronesystemen essentieel zijn om een veilige doorgang te garanderen. In een wereld van gemanipuleerde verhalen en desinformatie zal geospatiale intelligentie dienen als een bron van waarheid en helpen vaststellen wat er daadwerkelijk op de grond gebeurt. En naarmate AI steeds beter in staat is om gebruikers te manipuleren – door middel van vleierij, overreding en andere technieken – zullen toezichttechnologieën essentieel zijn om objectiviteit en integriteit te behouden.
Verantwoord geweldsgebruik sluit tegenwoordig pacifisme uit en voorkomt geweld volledig. Het betekent het behoud – en de ontwikkeling – van de mogelijkheid tot overweldigende macht, zodat deze klaar is voor gebruik indien nodig. Moraliteit in een tijdperk van nationale veiligheid vereist snelle investeringen in defensietechnologieën om tegenstanders meerdere stappen voor te blijven. Een ‘gehele samenleving’-aanpak betekent burgers voorbereiden met een dergelijke mentaliteit. Terughoudendheid en nederigheid zijn nog steeds cruciale deugden, maar mogen niet worden verward met zwakte. Westerse landen moeten bereid zijn om snel, daadkrachtig en met de afschrikkende kracht te handelen die vrede vereist.
Dit is de wereld die we betreden: een wereld waarin zowel regeringen als burgers voorbereid moeten zijn op onverwachte dreigingen. Het gezoem van een drone boven ons hoofd is meer dan een geluid; het is een waarschuwing, die niet alleen Oekraïners, maar ook degenen die zich momenteel in een vreedzame situatie bevinden, eraan herinnert zich voor te bereiden op mogelijke conflicten die eraan komen. De gepaste reactie is niet terugtrekken, maar het verantwoord en moreel uitoefenen van macht: een noodzakelijke plicht als we vrede, vrijheid en rechtvaardigheid willen behouden in een wereld die er steeds meer op gebrand is deze te bestrijden.
Veel mensen gingen ervan uit dat Hirsi Ali’s stap meer neerkwam op een erkenning van de rol van het christendom in het veiligstellen van sociale vooruitgang dan bijvoorbeeld op een acceptatie van de geloofsbelijdenis van Nicea. Ze schrijft ook dat ze beetje bij beetje leert over het geloof terwijl ze zondag na zondag naar de kerk gaat. Net als andere christenen wil ze nu misschien een stapje verder gaan. De redenen hiervoor zijn zowel filosofisch als theologisch. Filosofisch gezien, omdat het behoud van de joods-christelijke culturele erfenis niet verward moet worden met voorouderverering. Deze tradities kunnen en moeten worden gerechtvaardigd als uitingen van onze waarheidsgetrouwe zoektocht naar het goede, het ware en het schone.
En de fundamenten zijn theologisch, Het gaat over geloof en hoop op een reis van ballingschap door een wildernis naar bronnen van levend water. Karl Barths politieke standpunt is gebaseerd op de Bijbel. Het radicale voorbehoud van het christendom ten aanzien van ‘de wereld’ van ‘vorstendommen en machten’ komt voort uit een gevoel van chronische gebrokenheid in de menselijke conditie en de corruptie van zelfs onze nobelste idealen. Kortom, we worden gekenmerkt door de erfzonde, wat op zijn beurt een zoektocht naar genezing genereert die opnieuw wordt gepresenteerd in de liturgie. De Bergrede springt er voor mij met name uit. Die preek vraagt hoe u staat, hoe u geplaatst bent als het gaat om ontvangen, geven en gebaren van verzoening en inclusie maken. …
Brandend Zand 