Vandaag is het Blue Monday; de vermeend meest deprimerende dag van het jaar, de dag waarop we ons allemaal extra ellendig zouden voelen.
Maar laten we eerlijk zijn. Dat hele idee is nog helemaal niet zo oud. Het idee werd in 2004 verzonnen door psycholoog Cliff Arnall, niet uit diepe zorg voor onze ziel, maar als marketingstunt voor een reisorganisatie. Ze wilden simpelweg meer vakanties verkopen. Zijn zogenoemde formule bestond uit dingen zoals hoe lang Kerst geleden is, hoeveel schulden we hebben, ons salaris en hoe snel we onze goede voornemens alweer hebben opgegeven. Wetenschappelijk stelt het weinig tot niets voor.
Arnall zelf heeft dat later ook toegegeven. In 2013 zei hij dat die derde maandag van januari eigenlijk niet anders is dan elke andere dag. Volgens hem zou de dag vooral moeten helpen om ‘even perspectief te krijgen’ op ons leven.
En toch blijft Blue Monday elk jaar terugkomen. Iedereen weet eigenlijk dat het onzin is, maar het haalt nog steeds de kranten. Het wordt gebruikt om van alles aan ons te verkopen. Alles belooft ons een beter gevoel over onszelf.
Maar als christenen mogen we ook een andere vraag stellen: wat zegt de Bijbel hierover? Is er een Bijbelse manier om met sombere dagen, lege gevoelens en onrust om te gaan? Het antwoord is volmondig: ja.
Want de Bijbel is niet alleen een boek vol mooie verhalen en diepe geestelijke waarheden. Het zit ook boordevol praktische wijsheid voor het dagelijkse leven. Er is zelfs een genre in de Bijbel dat zich daarop richt: de wijsheidsliteratuur. Denk aan Spreuken, Prediker en Job. Die boeken geven eerlijk, soms confronterend, maar levensecht advies over hoe je goed, zinvol en gezegend kunt leven voor God.
In een tijd waarin life coaches, zelfhulpgoeroes en influencers grof geld verdienen door ons te vertellen hoe wij ‘ons beste leven’ kunnen leiden, is het des te belangrijker om terug te gaan naar de Bijbel. Want echte wijsheid begint niet bij onszelf, maar bij ontzag voor God.
Wat leren we daar dan? Dat we het goede moeten doen, verleiding moeten vermijden, nederig en gematigd moeten leven en vooral: God op de eerste plaats moeten zetten. Dat staat haaks op het populaire evangelie van zelfvervulling, ego en succes. De Bijbel draait het om. Niet ík sta centraal, maar God en de mensen om mij heen. Geen competitie en zelfverheerlijking, maar verantwoordelijkheid, trouw en liefde.
Hieronder acht verzen uit het boek Spreuken. Geen loze slogans, maar Gods wijsheid voor het echte leven. Ook op Blue Monday. Misschien juist dan!
1. Onthoud een ander niet waarop hij recht heeft, terwijl je het hem geven kunt. (Spreuken 3:27).
2. Het begin van wijsheid is dat je wijsheid zoekt, inzicht najaagt met alles wat je bezit. (Spreuken 4:7).
3. Nog even slapen, nog even dutten, een ogenblik blijven liggen? Armoede komt je overvallen als een rover, gebrek als een gewapende man (Spreuken 6:10-11).
4. Mijn mond verkondigt slechts de waarheid, mijn lippen haten onbetrouwbaarheid. (Spreuken 8:7).
5. Een wijze laat zich gezeggen, een blaaskaak komt ten val. (Spreuken 10:8).
6. Een gulle gever zal gedijen, wie te drinken geeft, zal te drinken krijgen. (Spreuken 11:25).
7. Boze mensen worden rustig als je vriendelijk tegen hen bent, maar ze worden woedend als je hen beledigt. (Spreuken 15:1).
8. Bij een roddelaar is een geheim niet veilig, laat je niet in met een loslippig mens. (Spreuken 20:19).
Blue Monday hoeft geen dag van leegte te zijn. In Christus is er hoop, elke dag opnieuw. Niet omdat wij ons beter voelen, maar omdat God trouw is. Zijn Woord staat vast, ook op de donkerste maandag van het jaar.
citaat toegeschreven aan Voltaire (Frans schrijver, filosoof en vrijdenker 1694 – 1778)
De moord op Charlie Kirk heeft veel mensen geschokt – ook mij. De afgelopen tijd organiseerde Kirk pop-updebatten op verschillende Amerikaanse universiteitscampussen. Kirk was een jonge, welbespraakte conservatief die zich waagde aan universiteitscampussen – over het algemeen linksgeoriënteerde, progressieve plekken – en zo het gesprek, het debat en de uitdaging aanging. Hij was eigenzinnig, provocerend, niet bang om impopulaire meningen te uiten, hij wekte vijandigheid op, maar leek dat zelf zelden te laten blijken. Geen vraag was taboe, hij leek respect te hebben voor degenen die hem aanvielen en hij maakte geen geheim van zijn christelijke geloof.
Nee, zijn mening was vaak niet de mijne. Zijn opvattingen over wapenbeheersing, over Israël en Donald Trump, bijvoorbeeld, staan mijlenver van mijne af. Maar het uitnodigen tot debat over controversiële kwesties, het proberen om de mening van anderen te veranderen door middel van discussie en redelijke argumenten, is de kern van het publieke debat en een goed functionerende democratie. Er zijn maar weinig plekken waar progressieven en conservatieven nog met elkaar praten en de debatten van Charlie Kirk op de campus waren er daar één van. Het is tragisch dat ze hem het leven kostten.
In onze tijd worden zulke gruwelijke daden meestal niet gepleegd door een geheime, politiek gemotiveerde kliek, maar vaak door een losgeslagen of misleide, zelfgeradicaliseerde eenling, beïnvloed door marginale groepen in de politiek of cultuur. Sirhan Sirhan die Robert F. Kennedy doodschoot, James L. Ray die Martin Luther King vermoordde, en zelfs (ondanks alle complottheorieën) Lee Harvey Oswald die John F. Kennedy vermoordde; In Nederland kennen we natuurlijk de moord op Pim Fortuyn of Theo van Gogh. De daders vallen allemaal in de categorie van eenzame, onevenwichtige mensen die doden vanwege een of andere wrok, soms losjes politiek gemotiveerd, maar meestal alleen handelend. Complottheorieën zijn verleidelijk, maar meestal ongegrond.
Vaak misbruiken mensen, en dus ook politici zulke daden voor het eigen gewin, zoals afgelopen bleek door de uitspraken van de Amerikaanse president. Het is verleidelijk wanneer zoiets allerlei bredere politieke en culturele lessen oplevert. En daar is de afgelopen dagen geen gebrek aan geweest. ‘Omdat ze zijn ongelijk niet konden bewijzen, vermoordden ze hem’, zo ging een cliché. Het probleem daarmee is dat ‘ze’ hem niet vermoord hebben. Eén jongeman – die nu gevangen zit – heeft dat wel gedaan. De suggestie dat elke linkse persoon in de VS of elders op de een of andere manier verantwoordelijk is voor Kirks dood, staat ironisch genoeg haaks op de duistere motieven achter deze daad.
Het is Jezus die uitlegt waarom: ‘Jullie hebben gehoord dat er lang geleden tegen de mensen is gezegd: “Pleeg geen moord, en wie moordt, zal terechtstaan.” Maar ik zeg jullie: “iedereen die boos is op zijn broeder, zal terechtstaan. Iedereen die zegt: ‘Dwaas! “ Je loopt het risico om door het hellevuur getroffen te worden.’
Dat klinkt hard. Want we vinden moord allemaal verkeerd, maar je geduld verliezen met een collega? Je buurman een idioot noemen vanwege op wie hij stemt?
Het gezegde wijst erop dat woede de wortel van moord is. En kijk om je heen, wat is er tegenwoordig veel woede.
Er zijn verschillende soorten woede. Er is de gloeiendhete, woedende soort waarbij je bloed kookt en je temperatuur stijgt. Toch kan die soort woede zich ontwikkelen tot een andere woede: een verharde, vastberaden kwaadaardigheid, een aanhoudende haat jegens de persoon die je woede in de eerste plaats heeft uitgelokt en een vastberadenheid om wraak te nemen, of om diegene voor eens en altijd het zwijgen op te leggen.
Wat beide soorten gemeen hebben, is de rode mist die neerdaalt en blijft hangen, waardoor je niet verder kunt kijken dan de vijandschap, een weigering om de menselijkheid in de ander te zien; het feit dat ze uiteindelijk een ‘broeder’ zijn, zoals Jezus het noemde; een blindheid voor de essentiële overeenkomst tussen jou en de persoon die je haat.
Moorden zoals deze hebben altijd plaatsgevonden, van Julius Caesar tot Abraham Lincoln, van aartshertog Frans Ferdinand, tot Yitzhak Rabin. En dat zal altijd zo blijven. Geen enkele politieke oplossing zal ooit de mogelijkheid uitwissen dat een gestoord of boos persoon het heft in eigen handen neemt om een ander mens te vermoorden, vooral niet iemand met politieke bekendheid.
Toch kunnen we iets doen. Wanneer we algoritmes bouwen die de sterkste en meest extreme standpunten aanmoedigen, een mediacultuur die ruzie en verdeeldheid benadrukt, weigeren de gemeenschappelijke menselijkheid te zien in mensen met wie we het oneens zijn, wanneer we de oppositie demoniseren en hen de schuld geven van alle maatschappelijke misstanden die we zien, zaaien we het zaad dat dit soort tragische gebeurtenissen mogelijk maken.
Een andere bedrieglijk eenvoudige wijsheid uit het Nieuwe Testament luidt: ‘Laat de zon niet ondergaan terwijl u nog boos bent, en geef de duivel geen voet aan de grond.’
Het is een goed advies. Ja, we zullen van tijd tot tijd boos worden. Maar laat het niet wortel schieten. Soms kan een zekere gerechtvaardigde woede iets goeds zijn maar dat is zeldzaam. Woede is gevaarlijk voor ons mensen. Het misleidt ons door te denken dat, omdat we denken dat we gelijk hebben – en dat zouden we best kunnen hebben – het ons de vrijheid geeft om verachtelijke dingen te doen. De kern van de christelijke wijsheid over woede is dat het Gods recht is om toorn te uiten. Onze woede, hoe gerechtvaardigd ook, heeft de neiging te verharden tot iets sinisters. Alleen God kan rechtvaardige woede in stand houden die werkelijk gerechtigheid brengt.
De juiste reactie op de moord op Charlie Kirk, de reactie die het christelijk geloof weerspiegelt dat zo belangrijk voor hem was, is niet om de schuld te geven aan een hele groep mensen, om hen te bestempelen, te demoniseren als de misleide jongeman die deze vreselijke daad beging, maar om de essentiële menselijkheid die we met onze vijanden delen, opnieuw te zien. Het is het actief cultiveren van een cultuur die terughoudendheid aanmoedigt in plaats van woede. Het is leren meedogenloos om te gaan met onze eigen neiging om wrok te koesteren, onze eigen diepgewortelde vijandigheid jegens degenen wier opvattingen we weerzinwekkend vinden. Het gaat erom racisme te haten, maar tegelijk racisten lief te hebben, misdaad te haten, maar crimineel lief te hebben.
Verstandig reageren betekent erkennen dat zelfs mijn vijand – of hij nu progressief of conservatief is – een mens is, geschapen en geliefd door God, een mede-zondaar zoals ik, en zoeken naar de dingen die we gemeen hebben, meer dan naar onze verschillen. Toen Jezus ons leerde onze vijanden lief te hebben, vroeg hij ons misschien iets buitengewoon moeilijks, maar het is het enige wat de soort kwaadaardigheid kan overwinnen die leidde tot de tragische dood van Charlie Kirk.
Voorbij het lawaai de alledaagse onrust klinkt een zacht, constant suizen. Is dit het voorzichtige geluid van een stille opwekking?
‘Er kwamen vanochtend voor het eerst meer jonge mannen naar de kerk.’
‘Plotseling zitten onze kerkbanken vol met twintigers.’
‘Er komt een nieuw gezin op zondag. Hun tienerdochter sleept hen mee.’
Pardon? Dit zijn berichten die ik bijna niet kan geloven.
Want de afgelopen jaren werd de waarschuwing gehoord: het westers christendom krimpt! En de gesprekken die er dan over werden gevoerd werden gekleurd met een ondertoon van verwarring en onzekerheid. Het geluid werd zelfs zo sterk dat we zelf er ook in begonnen te geloven.
En nu wijzen cijfers uit dat er sprake is van een voorzichtige groei van het kerkbezoek.
De cijfers van een recentelijk Brits onderzoek ondersteunen – en later geflankeerd door Nederlands onderzoek dat zelfs de landelijke media haalde – de toename van kerkbetrokkenheid in de afgelopen jaren, met name onder jonge mannen. Het getuigt van een voorzichtig groeiende kerk, de toegenomen positieve impact ervan in gemeenschappen en spirituele openheid onder jongeren. Dus ook in Nederland zie en hoor je van hernieuwde en nieuwe belangstelling voor het christelijk geloof. Het schetst een beeld van een multi-etnische en multi-generationele kerk die transformeert, samen met een voortdurend veranderend cultureel landschap. En dat het allemaal erg spannend. Welke kant gaat het op en wat beklijft?
Het Britse rapport signaleert een algemene toename van mensen die minstens één keer per maand naar de kerk gaan en zichzelf christen noemen, van 8 naar 12 procent. Het laat een radicale verschuiving zien onder jongvolwassenen tussen de 18 en 24 jaar, allemaal binnen de Generatie Z, die vaker aan deze definitie van kerkgangers voldoen dan welke andere generatie dan ook, met uitzondering van degenen boven de 65. Een verdere omkering van de normen is dat het onderzoek mannen vaker naar de kerk brengt dan vrouwen, in de meeste leeftijdsgroepen, maar vooral onder mensen onder de 35. Cruciaal in het rapport is dat het hier niet gaat om ‘jonge mannen die lid worden terwijl jonge vrouwen vertrekken’, maar om een gezamenlijke toename van kerkbezoek.
Het lijkt erop dat het christendom misschien wel cool wordt gevonden.
Generatie Z gelooft het vaakst in God en bidt regelmatig. Iets minder dan twee derde zou het fijn vinden als een christelijke vriend voor hen bidt, en 47 procent van de niet-kerkgaande Generatie Z vindt het goed dat christenen met niet-christenen over hun geloof praten. Dit duidt op een verschuiving van het toeschrijven van groei aan de invloed van culturele commentatoren of mediapersoonlijkheden, naar zelfverzekerde lokale christenen die hun geloof delen met vrienden. Maar in plaats van te worden aangespoord door influencers en intellectuelen, komt de grootste impact voort uit relaties en persoonlijke uitnodigingen. Journalist Tijs van den Brink laat in het Nederlands Dagblad optekenen: ‘Bereid je als kerk voor op een toestroom van nieuwe gelovigen’ Hij is niet verbaasd dat steeds meer jongeren belangstelling tonen voor het christelijk geloof. In zijn programma’s ziet hij signalen van een kentering. Jongeren die zich via sociale media tot het geloof bekeren of daar openlijk over praten. Hardstyle-dj Sefa voelt zich net zo thuis op het festival Defqon.1 als in de Gereformeerde Gemeente. Hij is op zoek naar zijn plek in de muziekwereld als jonge gelovige. ‘Zondagsrust is het mooiste wat er is.’ zegt ie.
Deze opmerkelijke openheid voor religie en ervaringsgerichte spiritualiteit onder Generatie Z is echter niet niet langer een anekdotische curiositeit; dit is echte, gedocumenteerde groei die wordt getoond in een opkomende spirituele generatie, ontvangen door een culturele sfeer die steeds meer openstaat voor geloof.
Naar de kerk gaan is goed voor je. In een tijdperk van zelfhulpfenomenen positioneert de kerk zich als tegengif tegen een gefragmenteerd sociaal leven en psychische crises. Kerkgangers van alle leeftijden zijn vaker gelukkig, hebben meer hoop voor de toekomst en geloven dat hun leven zinvol is dan niet-kerkgangers, en zeggen minder vaak dat ze zich angstig of depressief voelen. Cruciaal is dat deze bevindingen ook gelden voor jonge kerkgangers, wat een extra reden is voor hun kerkbezoek. Simpelweg: het maakt ze gelukkiger.
Het is dé oplossing voor een generatie – met name jonge mannen – die het digitale omringd is, maar sociaal geïsoleerd. Kerkbezoek leidt tot een betere verbinding met mensen in de bredere gemeenschap, waarbij bijna twee derde van de 18- tot 34-jarigen zich verbonden voelt met mensen in hun buurt, vergeleken met slechts een kwart van hun niet-kerkbezoekende leeftijdsgenoten. Als we specifiek kijken naar jonge mannen in de kerk, loopt dit percentage op tot 68 procent, wat kerken een ongelooflijke kans biedt om de eenzaamheidsepidemie te doorbreken.
‘Het verschil is verbluffend’, tekent het rapport op. ‘Het schetst een beeld van jongvolwassenen die een diep gevoel van zingeving en levenstevredenheid hebben gevonden door regelmatig naar de kerk te gaan, die zich verbonden voelen met hun gemeenschap en – in de gegevens die we hebben verzameld over hun sociale activiteiten – ook graag iets terugdoen voor hun lokale gemeenschap. Dit is niet het beeld dat we doorgaans van jongvolwassenen in de media zien, maar het is wel een krachtig beeld.
Naar de kerk gaan is niet alleen goed voor jezelf, maar ook voor je gemeenschap. De diepste bemoediging schuilt misschien wel in de blik die het biedt op een christendom dat geloof in actie uitstraalt. Het onderzoek laat een beeld zien van kerkgangers die niet alleen bezorgd zijn om hun eigen welzijn, maar ook het leven van anderen willen verbeteren – 78 procent van alle kerkgangers is het erover eens dat het belangrijk is om een verschil te maken in de wereld.
Vooral de jongere generaties van de kerken die verlangen naar sociale verandering, hebben vertrouwen en investeren in het bewerkstelligen van positieve verandering, en voelen zich verantwoordelijk om bij te dragen aan hun gemeenschap. Daden zoals regelmatig doneren aan een goed doel, een lokale voedselbank steunen en deelnemen aan activiteiten ter verbetering van het milieu worden gezien als de gevolgen van christelijk geloof in actie. Het geeft de gevolgen aan van kerkgang door een diepe belichaming van Gods liefde en het doorgeven van deze liefde aan anderen.
‘Dit zijn de indicatoren of je een ware gelovige bent of niet’, wordt eraan toegevoegd, waarbij bemoediging uit bevindingen worden gedeeld. Het gaat er niet om of je naar de kerk gaat of de liederen zingt. Jezus legt uit hoe je kunt weten of je in het Koninkrijk bent of niet: ‘Ik had honger en jullie gaven me te eten, ik had dorst en jullie gaven me te drinken.’
Nu we de cijfers hebben, blijven er vragen over. Hoe kunnen we reageren? Waar leidt dit toe? Zijn we getuige van de dood van het traditionele christendom? En dus? Zeggen dat de bevindingen de kerk hebben verrast, is misschien een understatement. We leven in tijden van politieke onrust. Religie en zo’n beetje alles wordt als wapen gebruikt. De armoedekloof neemt toe, en niet alleen in materiële armoede.
De realiteit is dat we allemaal een rol te spelen hebben. Het rapport is inclusief in zijn aanpak en aanbevelingen. De eerste oproep is om de omvang en impact van kerkgangers meer te erkennen, iets wat kan worden overgenomen door sociale influencers en besluitvormers. Er zijn ook aanbevelingen die meer gericht op mensen binnen de kerk: om discipelschap en Bijbelonderwijs prioriteit te geven, er moet nadruk gelegd worden op het opbouwen van interpersoonlijke relaties.
Laten we echter dit mooie nieuws ook met een korreltje zout nemen; nuchter blijven en niet meteen té euforisch worden. Want de populariteit van het christendom is de afgelopen tweeduizend jaar vaker toegenomen én ook weer afgenomen. Er zijn altijd tijden geweest dat het de snoepje van de maand – of van de eeuw – was, zoals toen het zo’n 300 jaar na Jezus de officiële religie van het Romeinse Rijk begon te worden.
Maar populariteit brengt ook gevaren met zich mee. Wanneer de aantrekkelijkheid van het christendom bekoeld is, heeft het de neiging zijn ziel te verliezen, zijn radicale aard verwaterd zeker door de mensen die zich tot het kruis trokken als een soort modeaccessoire. Op sommige momenten is het geslonken tot een paar dappere zielen die de neergang trotseerden, zoals de elf angstige discipelen die in Jeruzalem bijeenkwamen na de executie van Jezus. Of tot een groepje stoere, ruige christenen dat maar blééf bidden tijdens jaren van vervolging en vaak hun geloof met hun leven moesten bekopen.
Ook zijn de waarheidsaanspraken van het christendom vaak niet populair. Maar voor ons christenen blijft ons geloof waar, of mensen het nu geloven of niet. Dus het feit dat er nu meer mensen geloven dan een paar jaar geleden, maakt het christelijk geloof niet meer of minder waar.
Eerlijk gezegd heb ik die voorspellingen over de ondergang van de kerk toch nooit al te serieus genomen. Daarom ben ik ook niet iemand die meteen de slingers ophangt als de voorspellingen voor het christendom nu positief uitpakken.
Ik denk dat zij die geloven in Jezus, een beetje sceptisch moeten zijn over onderzoeken en statistieken. Getalsmatige projecties en kansberekening zijn nuttig om maatschappelijke trends te ontdekken, maar ze hebben weinig invloed op waarheidsvragen. Statistische analyses van wat er doorgaans met overledenen gebeurt, zouden de opstanding immers nooit hebben kunnen voorspellen.
De aantrekkingskracht van het christelijk geloof is juist dat het niet gebaseerd is op hoeveel mensen erin geloven. Het draait om een gebeurtenis waarbij het eeuwige tijdelijk werd, waarbij God de menselijke geschiedenis binnentrad in de gedaante van een rabbi uit Galilea. Het overstijgt daarom tijd en ruimte, opiniepeilingen en enquêtes. Het geeft een vertrouwen dat niet geworteld is in de wisselende stemming van de publieke opinie, die het ene moment op en het andere moment weer neer gaat, maar juist iets blijvends, permanents en betrouwbaars.
Wees dus blij, als je dat wilt, met het vooruitzicht op een komende, hernieuwde golf van geloof. Maar laat je niet misleiden door te denken dat dit iets bewijst. Zoals Jezus ooit zei: ‘Verheug je er niet over dat de geesten zich aan je onderwerpen, maar verheug je dat je namen in de hemel geschreven staan.’ (Lucas 10: 20)
En toch…. Voorbij het lawaai van twijfel en onzekerheid over het christendom resoneert een zacht, laag en constant gezoem. Het eist niets; het deelt. Het overstemt anderen niet; het luistert. Het houdt niets achter; het nodigt uit. Het waardeert daden boven woorden. Is dit het geluid van een stille opwekking?
Brandend Zand 