Brandend Zand

De wijzen uit het oosten of drie koningen zijn,
binnen de christelijke traditie,
de wijzen die Jezus van Nazareth
na zijn geboorte kwamen vereren
en geschenken van goud, wierook en mirre brachten.

De vermelding van de wijzen komt in het Nieuwe Testament
alleen voor in Matteüs 2:1-12.
Over hun herkomst wordt alleen gezegd dat ze uit het oosten kwamen.
Ook hun aantal en hun namen worden niet vermeld.

De wijzen kwamen volgens de overlevering
uit de drie verschillende werelddelen.
Ze vertegenwoordigen de drie takken van het menselijk geslacht
– een twintiger, een veertiger en een zestiger –
volgens de Bijbel het nageslacht van de drie zonen van Noach:
Sem, Cham en Jafet.
De mannen vertegenwoordigen drie leeftijden van de mens.

Het verhaal in Matteüs werd in de loop van de eeuwen uitgebreid
met allerlei elementen die niet worden genoemd in het Bijbelse verhaal.
Mattheüs noemt het aantal niet,
maar volgens de traditie in het westers christendom zijn er drie wijzen.
Dit getal van drie werd wellicht vastgesteld
aan de hand van het aantal geschenken dat ze meebrachten.
In tradities in het oosters christendom zijn er niet drie maar twaalf wijzen.

Het bezoek van de wijzen uit het oosten aan Jezus
wordt in het westers christendom oorspronkelijk gevierd op 6 januari,
in de volksmond Driekoningen.
De wijzen een lange geschiedenis van betrokkenheid bij de monarchie,
waarbij ze paden volgens de overlevering
kruisten met illustere koningen,
waaronder Cyrus de Grote van Perzië,
Alexander de Grote en de Romeinse keizer Nero.

De wijzen of erfelijke priesters waren oorspronkelijk
lid van een stam van de Meden
die 600 jaar voor de geboorte van Jezus in Noord-Iran leefden.
De Griekse historicus Herodotus schreef rond 425 v.Chr.
hoe deze wijzen in het hele oude Midden-Oosten bekend werden
vanwege hun vermogen om dromen te interpreteren
en hun kennis van de sterren.
Ze waren aanhangers van de zoroastrische religie
en waren verantwoordelijk voor de heilige vuren
die centraal stonden in de zoroastrische eredienst.

Voor de Grieken waren de zoroastriërs en de magiërs
– want zo worden de wijzen ook wel genoemd –
exotische objecten van fascinatie.
Veel latere Griekse filosofische werken beweerden
dat ze ontsproten waren uit de verbeelding van Zoroaster (of Zarathustra) .
Maar honderd jaar voor Herodotus
vinden we de eerste vermelding van magiërs in de Bijbel,
in het boek Daniël.
Dit was de periode van de Joodse ballingschap
en gevangenschap in Babylon.
Jojakim, koning van Judea
en afstammeling van de koningen David en Salomo,
werd verslagen in de strijd
en gedood door Nebukadnezar II van Babylon.
Jeruzalem en de tempel werden verwoest
en veel Judese edelen werden gevangengenomen.
Daniël was een van deze gijzelaars
en wordt meegenomen naar het Babylonische hof,
waar God hem de mogelijkheid geeft
om de dromen van de koning te interpreteren.
Onder de indruk van zijn capaciteiten,
geeft Nebukadnezar Daniël
de leiding over al zijn wijze mannen.
Het is onduidelijk welke relatie deze Babylonische ‘magiërs’
hadden met de Meden, maar de sterke Medische invloed
op het Babylonische hof
suggereert dat de Babylonische wijze mannen
heel goed Zoroastrische magiërs kunnen zijn geweest.

Daniël bleef aan het Babylonische hof,
totdat de Babyloniërs werden binnengevallen
door Cyrus de Grote,
die de Joden toestond terug te keren uit ballingschap
en te beginnen met het herstellen van Jeruzalem.

Het Perzische rijk van Cyrus duurde tweehonderd jaar,
totdat het in 331 v.Chr. werd binnengevallen
door Alexander de Grote en zijn leger.
Alexander zocht het advies van magiërs,
maar liet velen van hen op gewelddadige wijze doden
en hun heilige vuren doven
toen hij de Perzische hoofdstad Persepolis met de grond gelijk maakte
als wraak voor de Perzische vernietiging
van de Akropolis door Xerxes 150 jaar eerder.
De Griekse opvolgers van Alexander werden gekenmerkt
door bloedige rivaliteit en onderlinge strijd
en werden later onderworpen door het Parthische rijk,
dat de meest geduchte rivaal van Rome in het oosten zou worden.
De magi consolideerden hun reputatie
als koningsmakers tijdens de Parthische periode,
met een raad van magi (de Megistanen)
die verantwoordelijk was
voor het kiezen van Parthische koningen.

In de tijd van Jezus waren er overal in het Midden-Oosten ‘magiërs’
en in deze context beschrijft de Romeinse historicus Plinius de Oudere
de reis van Armeense magiërs om keizer Nero te bezoeken in 66 na Christus.
Tegen die tijd waren Parthië en Rome al een eeuw in hun langdurige strijd
en hadden ze net een vijf jaar durende oorlog gevoerd
over de Armeense opvolging.
Ondanks een vernederende nederlaag,
redde Rome wat gezicht door een zeer eenzijdig verdrag
waarbij Parthië de volgende Armeense koning koos,
maar waarbij de Romeinse keizer
de kroon op zijn hoofd mocht zetten!
Nero draaide dit in zijn voordeel
door de nieuwe koning Tridates I
naar Rome te laten komen
om zijn kroon in ontvangst te nemen.
Tridates, die zowel een zoroastrische priester als een koning was,
kwam met een enorm gevolg,
waaronder andere magiërs en duizenden ruiters,
om zijn kroon in ontvangst te nemen.
De enorme processie kwam tot een hoogtepunt toen
de magi-koning boog voor de keizer
en hem erkende als zijn heer.

Het bezoek van de Armeense magiërs
heeft duidelijke overeenkomsten
met het bekende verhaal van magiërs
die het kindje Jezus bezoeken in het evangelie van Matteüs.
Gezien de vele verfraaiingen die door de eeuwen heen
aan het magiërsverhaal zijn toegevoegd,
is het nauwelijks verrassend dat sommigen hebben gesuggereerd
dat het magiërsverhaal een verzinsel was
en een geremixte versie
van het bezoek van koning Tridates aan keizer Nero.
Maar als magiërs standaardpersonages waren in het oude Nabije Oosten
en ook echt geïnteresseerd waren in monarchen
(die vaak ook als ‘goden’ werden behandeld),
dan zou het niet zo verrassend zijn
dat er meer dan één bezoek van koninklijke magiërs zou zijn
met emotioneel geladen religieuze ondertonen.
Wat een verzonnen magiërsverhaal minder waarschijnlijk maakt,
is wat het Joodse publiek van de evangelieschrijver Matteüs
van de magiërs zou hebben gedacht.
Hoewel de Grieken en Romeinen enthousiast waren
over buitenlandse ‘goden’ en exotische wijsheid,
waren de Joden uit de eerste eeuw dat absoluut niet.
Voor hen en voor de vroege christenen
zouden de magiërs charlatans en volgelingen
van een valse buitenlandse ‘god’ zijn geweest.
Een bezoek van een paar buitenlandse astrologen
zou eerder gênant zijn geweest
dan het soort verhaal dat je zou verzinnen.

Dus, wie waren de magiërs in het evangelie van Matteüs?
De twee dominante theorieën waren
dat ze ofwel Perzisch waren of dat ze later fictie waren.
Meer fantasierijke theorieën omvatten oorsprongen
in India, China en zelfs Mongolië.
Een andere, misschien realistischer mogelijkheid,
is dat de magiërs afkomstig waren uit het Arabische koninkrijk Nabatea.
De Nabateeërs stonden bekend om het gebruik van irrigatie
om de woestijn te bewerken en om de handelsroutes
door de Arabische woestijn te controleren.
Twee handelsgewassen waarin Nabatea de handel domineerde,
waren wierook en mirre.
De rijkdom die werd gegenereerd door deze lucratieve handel
werd gebruikt om Petra te bouwen,
de wereldberoemde valleistad van rotsmonumenten.
De Nabateeërs hadden nauwe banden met Israël
en waren mogelijk bekend met de profetieën van Daniël en Jesaja.
Ze zouden ook geïnteresseerd zijn geweest
in de Judese monarchie
en zouden natuurlijke bezoekers zijn geweest
van de paranoïde koning Herodes.
Herodes’ moeder was een Nabateese prinses
en de Nabateese koning Aretas IV
moest de gunst van Herodes versterken,
zodat de Nabateeërs
geïnteresseerd zouden zijn
in een nieuwe koning der Joden.

Waarschijnlijk zullen we nooit zeker weten
wie de wijzen uit het oosten waren.
Maar voor mij is er iets diep fascinerends
aan deze mysterieuze bezoekers van het kindje Jezus.
Deels lijken ze hogere dingen te vertegenwoordigen
– met hun wijsheid en rijkdom in goddelijke dienst.
Het kan lijken alsof hun uitstekende kennis
en astronomische vaardigheden
een soort van kosmische puzzel hebben opgelost,
waarbij de magiërs de ster volgen en een despoot ontwijken
om de baby aan het einde van de schattenjacht te vinden.
Dit klopt niet,
de kennis van de magiërs
is niet het object van verwondering.
De kennis die ze hebben is kapot,
het is een rommelige mix van gekke occultisme,
astronomie, wiskunde
aangevuld met een ongezonde obsessie met royalty.

De kennis die wij hebben is ook kapot.
Maar God gebruikt de dwaze dingen
om de wijzen te verwarren,
en in de gekke puinhoop van horoscopen en waarzeggerij
laat God de magiërs een uitnodiging achter.
De uitnodiging accepteren is een risico nemen:
de lange reis riskeren,
de toorn van Herodes
en zelfs het risico lopen het mis te hebben.
Maar als ze deze uitnodiging accepteren,
realiseren ze zich
dat het een uitnodiging is om God Zelf te ontmoeten.