Momenteel is de formatie in Nederland in volle gang.
Maar laten we eens doorscrollen naar een ‘mogelijke (zwarte) toekomst’; ‘wat als’:
Het is het jaar 2029
en Geert Wilders heeft als premier
zojuist zijn eerste kabinet gepresenteerd.

Als een van de vele ingrijpende hervormingen in zijn eerste maanden in functie
heeft de nieuwe premier duizenden asielzoekers gedeporteerd
naar landen zoals Eritrea, Afghanistan en Iran.

Bij terugkeer in deze landen zouden verschillende van deze asielzoekers
te maken hebben gehad met arrestatie, marteling en zelfs executie.

Natuurlijk is dit slechts een fictieve weergave van een mogelijke toekomst,
maar het is een toekomst die op zijn minst denkbaar lijkt,
gezien de recente peilingen en de belofte van de leider van de PVV
om iedereen die illegaal naar ons land reist te deporteren,
ongeacht of ze bij thuiskomst levensgevaar lopen.

Zulke uitspraken zouden nog niet zo lang geleden
bijna unaniem zijn bekritiseerd,
maar de huidige stand van zaken in ons immigratiesysteem en de politiek
heeft ze blijkbaar acceptabel gemaakt voor een groeiend aantal Nederlanders.

‘Ik denk niet dat het om haat gaat’, zei een inbeller op NPO Radio 1
toen de plannen van de PVV werden aangekondigd.
‘Ik denk dat het om de manier gaat waarop [immigratie]
tot nu toe door deze en de vorige regering is aangepakt,
[wat] veel onrust heeft veroorzaakt.’

Een andere beller gaf toe dat de meningen
over de kwestie verdeeld waren,
maar gaf een contrasterend perspectief:

‘Dit is Geert Wilders ten voeten uit’, zei ze.
‘Hij heeft verdeeldheid nodig.
En wat is het meest controversiële onderwerp dat we kunnen bedenken?
Immigratie.
En wat een voorrecht hebben we om in een veilig land te leven waar,
God verhoede,
niemand van ons ooit zijn kinderen hoeft op te halen
en te vluchten voor vervolging!’

Dit alles brengt ons mooi terug
bij de specifieke – en zeker complexe – kwestie die aan de orde is:
namelijk, hoe moeten we omgaan met asielzoekers
die daadwerkelijk zijn gevlucht voor vervolging
en die mogelijk nog meer te maken krijgen
als ze naar huis terugkeren?

De bescherming van dergelijke personen
staat centraal in het Vluchtelingenverdrag van 1951,
dat door alle westerse democratieën (inclusief de onze) is geratificeerd
en al lang wordt verdedigd.
Het verdrag omvat het principe van ‘non-refoulement’:
het verbiedt ‘de gedwongen terugkeer van vluchtelingen of asielzoekers
naar een land waar ze het risico lopen vervolgd te worden’.

‘Onze waarden zijn altijd geweest
dat wanneer mensen een reëel en substantieel risico lopen
op fysieke marteling of vervolging…
wij als land altijd bereid zijn geweest om hen op te vangen’,
werd onlangs zo uitgelegd
‘deze waarden die in het verdrag zijn verankerd moeten niet worden afgeschaft.
(…) omdat dat onlosmakelijk verbonden is
met onze geschiedenis, onze traditie en onze positie als liberale democratie.’ werd erbij gezegd.

En toch is dit precies wat de PVV belooft te doen, mochten ze aan de macht komen.

Steeds meer politici hier en elders beweren
dat het Vluchtelingenverdrag en andere soortgelijke verdragen,
zoals het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens,
hervormd – of zelfs genegeerd – moeten worden
in het licht van een sterk veranderde wereld.

Wij zijn natuurlijk niet het enige land dat met een immigratiecrisis kampt;
noch zijn wij de eersten die drastische maatregelen overwegen
om de stroom asielzoekers die ons land bereikt, in te dammen.

In zijn eerste maanden na zijn aantreden
maakte de Amerikaanse president Donald Trump
zijn eigen belofte waar om de grenzen van Amerika strenger te bewaken,
onder andere door illegale immigranten te deporteren.

Onder hen bevonden zich verschillende Iraniërs
die beweerden een gegronde vrees
voor vervolging te hebben bij terugkeer naar huis,
gezien hun openlijke bekering tot het christendom.

In mei stelde een Amerikaans congreslid voor
om de wetgeving te wijzigen
om dergelijke religieuze vluchtelingen
te beschermen tegen deportatie.
Ze noemde haar wetsvoorstel, de Artemis Act,
naar een van de Iraniërs die naar Panama was gedeporteerd.

In juni kwam de kwestie weer in het nieuws
toen een andere Iraanse asielzoeker werd gefilmd
terwijl hij een paniekaanval kreeg
toen haar man, een medechristen,
werd meegenomen door de Amerikaanse immigratiedienst ICE.

In juli reisde de dominee van het echtpaar
– eveneens een Iraanse christen
die enkele jaren geleden als vluchteling
in de Verenigde Staten was aangekomen –
naar het Witte Huis om een driedaagse hongerstaking te houden
uit protest tegen de detentie van zijn kerkleden.
En in augustus riep de dominee in een interview
op tot ‘diepgaande hervormingen’ van het immigratiesysteem.
Hij zei dat ‘de meeste [Iraanse christelijke asielzoekers in de VS]
vele malen hebben geprobeerd om via een legale weg binnen te komen,
zoals een vluchtelingentraject,
maar dat er voor Iraniërs
geen legale manier is om vluchteling te worden in de Verenigde Staten.’

Een legale weg voor religieuze vluchtelingen
is ook iets waar andere landen voor gepleit is,
want alleen al in de afgelopen twee jaar
is er menigmaal gepubliceerd over de benarde situatie
van Iraanse christelijke vluchtelingen
in Turkije, Georgië en, dichter bij huis, Zweden.
Tegelijkertijd zijn er ook zorgen geuit over Iraanse christelijke vluchtelingen
in verschillende andere landen, waaronder Armenië, Irak en Indonesië.

In elk van deze landen lijkt de gemene deler
simpelweg te zijn dat deze vluchtelingen
– hoe terecht hun claims ook zijn –
ongewenst zijn en niet vertrouwd worden door hun gastheren.

Stel je het volgende eens voor:
Als je in Nederland was en je had niets
om je kinderen of kleinkinderen te voeden, wat zou je dan doen?
Je zou naar het volgende land gaan
en hen vragen om hen te voeden.
En dat is wat het betekent
om een economische migrant te zijn.
Het gaat er niet om:
‘O, ik heb een mooie auto, maar ik wil een mooiere auto.’
Dit zijn mensen die letterlijk verhongeren
en zich zo wanhopig voelen.
En natuurlijk probeer je dan te verhuizen.

Ik weet niet zeker of Geert Wilders het ermee eens zou zijn,
maar wat je standpunt
over de noodzaak van grenscontrole ook is,
we zouden het er toch allemaal over eens moeten zijn
dat degenen die oprecht beweren
aan vervolging te zijn ontkomen,
onze hulp moeten krijgen,
of op zijn minst beschermd moeten worden door het non-refoulementbeginsel.

 

Dit jaar herdenken we dat het zeventienhonderd jaar geleden is
dat de vroege christenen langzaam op weg gingen naar een historische verklaring:
De Geloofsbelijdenis van Nicea was het resultaat van 300 jaar worstelen
met een vraag die centraal stond in deze nieuwe beweging:
als de Jezus die zij aanbaden in zekere zin de ‘Zoon van God’ was, wat betekende dat dan?
Was hij een menselijke profeet, beter dan de meesten, maar in wezen net als wij?
Was hij God in menselijke gedaante?
Of een soort halfbloed – half mens en half goddelijk?
Theologen verspilden bloed, zweet en tranen (letterlijk) aan deze vragen.
Simplistische antwoorden werden aangedragen, maar bleken tekort te schieten.
Er werden verhandelingen geschreven, synodes gehouden,
tegenstanders werden gegeseld en geëxcommuniceerd.
Er braken zelfs rellen uit
toen de debatten in de Romeinse wereld hevig oplaaiden.

Uiteindelijk, in 325, bracht het Concilie van Nicea
een zorgvuldig geformuleerde en moeizaam verkregen verklaring uit.
Er stond dat Jezus ‘God uit God, licht uit licht, ware God uit ware God,
geboren, niet geschapen, één in wezen met de Vader’ was.
Elk woord was zorgvuldig gekozen en het resultaat
van lang debat, diep gebed en overpeinzingen.
Het loste niet alle problemen op, maar het heeft de tand des tijds doorstaan
en wordt nog steeds in kerken over de hele wereld uitgesproken.

Ik heb hier deze zomer over nagedacht, terwijl onze politieke debatten woedden.

Neem de kwestie van immigratie.
Aan de ene kant zijn er de spandoeken met ‘vluchtelingen welkom’,
en dat de uitingen van tegenstanders een teken is van beginnend fascisme,
en dat beweren dat we een immigratieprobleem hebben inherent racistisch is.

Aan de andere kant is er de ‘Nederland is vol’-campagne,
zijn er oproepen tot massadeportaties, protesten tegen de komst van AZC’s,
de suggestie dat alle immigranten profiteurs zijn
die de ziel ‘de Nederlander’ vernietigen
en er wordt opgeroepen om de grenzen snel te sluiten.

Maar het is veel ingewikkelder.
Er zijn aanzienlijke verschillen tussen de claims van legale migranten,
asielzoekers en illegale immigranten.
De meesten zullen het er waarschijnlijk over eens zijn
dat het bieden van welkom aan mensen
die oorlog, vervolging en hongersnood in hun thuisland ontvluchten,
juist en gepast is, en in lijn met een lange traditie van Nederland
dat een toevluchtsoord bood aan anderen in nood.
Mensen zullen altijd onderweg zijn,
en het sluiten van alle grenzen is onrealistisch en onrechtvaardig.
Het gematigde, vruchtbare Nederlandse klimaat,
onze historische economische en politieke stabiliteit,
ons goed gereguleerde rechtssysteem,
het christelijk geloof dat onze cultuur heeft gevormd,
zelfs de relatieve netheid van onze straten en platteland,
zijn geschenken die we uit het verleden erven
en waar we gul mee moeten zijn.

Toch zijn dit zegeningen die niet als vanzelfsprekend kunnen worden beschouwd.
Ze moeten worden beschermd, niet alleen omwille van ons,
maar ook voor degenen die een legitieme claim hebben om hier een thuis te hebben.

De meesten zullen het er dus ook over eens zijn
dat illegale immigratie een plaag is,
waarbij de meedogenloze schurken wanhopige migranten verleiden
om op hun wankele bootjes de Middellandse Zee over te steken
en weinig anders verdienen dan een strafrechtelijke straf.
Toch zal zelfs massale ‘legale’ migratie het karakter van het land veranderen.
Wanneer 40% van de kinderen in de basisschoolleeftijd
minstens één in het buitenland geboren ouder heeft,
en voor één op de vijf Nederlands niet hun moedertaal is,
kan dat niet anders dan een impact hebben
op het karakter van het land.

Maar deze complexiteit gaat verloren in de behoefte aan een pakkende kop.
Noch ‘stuur ze naar huis’, noch ‘alle migranten welkom’
vat het dilemma samen.
Het behoeft nuance.
Er is zorgvuldig en geduldig werken nodig
om de juiste balans te vinden
tussen de verschillende eisen;
medeleven met de vreemdeling
en het behoud van de dingen
die juist de vluchtelingen hierheen trekken.

Hetzelfde geldt voor Israël en Gaza.
Voor de pro-Israëllobby is het bijna al antisemitisch
om alleen al de aandacht te vestigen op het lijden in Gaza.
Aandringen op terughoudendheid met betrekking
tot Israëls vastberadenheid om Hamas te vernietigen,
zelfs als dat betekent dat Gaza en een groot deel van de bevolking
in de tussentijd vernietigd moeten worden,
is een echo van de vernietigingskampen
en een manier om de zionistische woede te temperen.
Maar voor de pro-Palestinabeweging en haar aanhangers
lijkt Israëls legitieme behoefte om in vrede te leven
zonder een buurstaat die zich erop toelegt
haar te vernietigen, niets te betekenen.
Hoe kan van Israël verwacht worden
dat het naast een regime leeft
dat op brute wijze 1400 burgers op één dag heeft vermoord?

Het is ingewikkeld. De belangrijkste dingen wel.
Iedereen die ooit een grote organisatie heeft geleid,
weet dat het vaak een delicate kwestie is
om een pad voorwaarts uit te stippelen
en tegelijkertijd concurrerende belangen
en perspectieven te behouden.
Je verliest onderweg wel wat mensen,
maar je kunt het je niet veroorloven om iedereen te verliezen,
vooral niet als beide kanten van het debat enige legitimiteit hebben.

De lange strijd van de vroege kerk om orthodoxie te definiëren
vergde tijd, geduld, zorgvuldige overweging en zelfbeheersing;
ook al was ze daar soms niet erg goed in.
Het resultaat was een genuanceerde uitspraak die tussen de ene pool;
dat Jezus gewoon een heel goed mens was
en de andere; dat hij God was, gekleed in menselijke kleding.
De waarheid die uiteindelijk werd blootgelegd en omarmd,
was niet het ene uiterste of het andere,
en zelfs geen slap compromis,
maar het zorgvuldig uitgewerkte, onwaarschijnlijke idee
dat de beste inzichten van beide kanten samenbracht;
dat hij niet ‘slechts menselijk’ of ‘slechts goddelijk’ was,
of 50% van beide,
maar 100% menselijk en 100% goddelijk,
en dat dit (om redenen die te ingewikkeld zijn om hier op in te gaan)
geen contradictio in terminis was.

De waarheid en de oplossing van onze dilemma’s
over immigratie, of Gaza, zijn zelden eenvoudig.
Ze vereisen nuance. Ze vereisen geduld.
Ze vereisen zorgvuldige aandacht en luisteren
naar de mensen met wie je het instinctief
oneens bent om de waarheid te achterhalen.
Toch pleiten ons verlangen naar een dramatische headline,
onze honger naar simpele oplossingen,
onze algoritmes die de meest extreme meningen promoten,
allemaal tegen dit soort geduldige, waakzame politieke
en sociale cultuur die ons zou helpen
tot betere oplossingen te komen.

Het leven is ingewikkeld. Mensen zijn ingewikkeld.
Oplossingen voor lastige kwesties zijn zelden eenvoudig.
We hebben nuance nodig.

de titel van de post is gebaseerd op de titel van het nummer Imagine van John Lennon uit 1971 

 

Er heerst al een tijdje een gevoel van crisis in Europa.
Je voelt het. Europese landen herbewapenen zich,
terwijl Amerika de financiële kraan dichtdraait.
Ze worstelen om de migratiestromen te beheersen.
En jongeren – maar zij niet alleen –
verliezen hun vertrouwen in de democratie.

Toch is dit niet in de eerste plaats een economische crisis,
of zelfs een politieke of een identiteit of etnische.
Het is eerder een spirituele crisis.
En als je er met deze bril op naar kijkt,
zie je overal de tekenen ervan.

Zoals afgelopen zomer
toen Mette Frederiksen, de premier van Denemarken,
een nationale militaire opbouw aankondigde,
met hogere defensie-uitgaven, herinvoering van de dienstplicht, et cetera.
Deze maatregelen zijn allemaal aangewakkerd
door de algemene Noord-Europese angst
voor het expansionistische Rusland.
Kort daarna sprak ze een groep studenten
van de Universiteit van Aalborg toe
waar ze iedereen verraste door te zeggen:

‘We zullen een vorm van herbewapening nodig hebben
die net zo belangrijk is (als de militaire). Dat is de spirituele.’

Ze sprak over het onderscheidingsvermogen
dat nodig is om waarheid van onwaarheid
te onderscheiden in een wereld
waar die twee moeilijk te onderscheiden zijn
en ze impliceerde dat dit spirituele wijsheid vereist,
niet meer technologie.
Herinvoering van de dienstplicht is één ding,
maar mensen overtuigen om te vechten
en zelfs te sterven voor wat dan ook is iets anders.
Deze problemen zijn niet uniek voor Denemarken.
Waarom zou Generatie Z vechten
voor een economisch systeem
dat niet in hun voordeel lijkt te werken,
hen geen uitzicht biedt
op een eigen huis of een vaste baan,
en weinig te bieden heeft
om tot heldendom te inspireren?
John Lennon stelde zich een wereld voor
met ‘niets om voor te doden of te sterven’.
Maar als er niets is waar je voor zou willen sterven,
is er waarschijnlijk ook niet veel om voor te leven.

De oproep van Frederiksen
is slechts één teken van de spirituele crisis in Europa.
Een ander is de opkomst
van wat soms ‘christelijk nationalisme’ wordt genoemd.
Elites mogen dan neerkijken
op de geuzenvlaggen die wapperen tijdens populistische marsen,
maar dit zijn de zichtbare tekenen van grote groepen mensen
die het gevoel hebben dat niemand naar hen luistert
en die het verlies betreuren
van het culturele en breed christelijke kader
dat, in de herinnering van vorige generaties,
eeuwenlang het besturingssysteem
van het Nederlandse leven vormde.
Het verdwijnen ervan sinds de jaren zestig
en het gebrek aan iets om het te vervangen,
vormen een probleem.
Het ‘nieuwe atheïsme’ was een daad van cultureel vandalisme,
gericht op het vernietigen van het geloof,
maar zonder iets om het voor in de plaats te stellen.

Een andere is wat wel de Stille Opwekking wordt genoemd:
tekenen van hernieuwd kerkbezoek
onder (vooral) jonge mensen.
Oplevingen van religie vinden meestal plaats
wanneer een gemeenschap voelt
dat haar identiteit en voortbestaan worden bedreigd.
In zulke tijden keren mensen terug naar hun wortels,
naar beschikbare bronnen
van wijsheid en geruststelling.
Dit is nog geen algehele wending naar ‘de Kerk’,
maar het is veeleer een teken
van een verlangen
naar een spirituele betekenis,
naar iets heiligs,
iets dat niet voor geld te koop is
en een waarde heeft
die verder gaat dan wat wij eraan willen geven.

Dus, terug naar verrassende oproep
tot spirituele vernieuwing
van Mette Frederiksen,
in haar eigen land.
Denemarken is een van de meest seculiere landen van Europa,
Nee, Frederiksen staat niet bekend
als een regelmatige kerkganger
en haar sociaaldemocratische partij
is de afgelopen decennia
stond over het algemeen
lauw tegenover religie.
Toch was ze eerlijk genoeg
om het probleem te erkennen.
Als we onszelf decennialang hebben voorgehouden
dat de waarheid niet bestaat,
is het niet verwonderlijk
dat we het moeilijk vinden
om waarheid van onwaarheid te onderscheiden.
Wanneer we vol vertrouwen hebben verkondigd
dat de belangrijkste stem
om naar te luisteren
onze eigen verlangens zijn – ‘wees jezelf’ –
is het niet verwonderlijk
dat we geen idealen meer hebben
om ergens voor te leven of te sterven.
Jongeren gaan misschien de straat op
vanwege klimaatverandering of Palestina,
maar zijn ze bereid
hun leven te geven voor iets moois, iets heiligs,
dat dat alles te boven gaat,
zelfs als het hun beschaving
al generaties lang in stand houdt?

Waarschijnlijk niet.
En er is geen reden om te denken
dat Denemarken anders is
dan welk ander Europees land dan ook.
Hetzelfde geldt ongetwijfeld voor Nederland,
ook al zijn onze politici
niet zo scherpzinnig als Mette Frederiksen
in het signaleren van het probleem.

Dus waar is het antwoord te vinden?
Mette Frederiksen riep ‘de Kerk’ om een antwoord:

Ik geloof dat mensen steeds vaker de Kerk zullen opzoeken,
omdat die een natuurlijke gemeenschap
en een nationale basis biedt…
Als ik de Kerk was, zou ik nu denken:
hoe kunnen we zowel een spiritueel
als een fysiek raamwerk zijn
voor wat de Denen doormaken?

Maar daarin schuilt nu juist het probleem.
De Deense Kerk,
één van de lutherse kerken in Noord-Europa,
verkeert niet bepaald in een goede gezondheid:
70 procent van de bevolking is weliswaar geregistreerd lid van de kerk,
maar slechts 2,4 procent van hen
komt op zondag daadwerkelijk naar de kerk
– wat neerkomt op gemiddeld 30 bezoekers
in een lokale Deense lutherse kerk op zondag.

Filosoof John Gray
is vernietigend over de gevangenschap
van de westerse kerken in de tijdgeest.
Hij beschouwt ze als
een weerspiegeling van de verwarring
van de tijdgeest
in plaats van een coherent alternatief te bieden…
dit soort christendom
is een symptoom van de ziekte, geen geneesmiddel.’

Dat is misschien wel het probleem,
maar het is ook de kans.
Het christendom is de standaard spirituele traditie
van het Westen.
Niets dringt zo diep door in de Europese ziel als dit.
Anderen komen en gaan,
maar dit geloof zit in onze aderen,
in ons landschap, onze kunst en ons geheugen.
Keer op keer, vanaf de eerste eeuwen,
heeft het talloze mensen geïnspireerd
tot een leven van onbaatzuchtige toewijding.
Dat gebeurde toen het Byzantijnse rijk
verrees uit de ruïnes van het Romeinse Rijk,
toen een nieuwe middeleeuwse,
gekerstende beschaving ontstond
uit de ruïnes van de barbaarse veroveringen,
of tijdens de hervormingsbewegingen
van de zestiende en zeventiende eeuw,
of tijdens de missionaire bewegingen
van de negentiende eeuw.
Keer op keer is het een katalysator gebleken
voor wijsheid om de uitdagingen
van de crisis het hoofd te bieden,
voor individuele zelfopoffering,
culturele vernieuwing
en een doel dat verder gaat dan persoonlijke vervulling:
iets om voor te leven en te sterven.

En dat is nog steeds zo.
Je hoeft alleen maar terug te denken
aan de 21 Libische martelaren
– voornamelijk gewone Koptische christenen
uit een eenvoudig dorp
die in 2015 door ISIS werden gevangengenomen
en die een gruwelijke dood verkozen
in plaats van hun geloof
in de liefde van Christus te verloochenen,
om te laten zien
hoe het christelijk geloof 
iets biedt niet om voor te doden,
maar wel om voor te sterven.

Ik twijfel er niet aan
dat het christendom dat opnieuw kan bieden.
Niet als een terugkeer
naar iets uit het verleden,
maar in een nieuwe vorm
die trouw blijft aan zijn wortels,
maar op een manier
die er nieuw uitziet;
misschien nederiger, eenvoudiger, zuiverder.

Kunnen christenen,
zoals John Gray het verwoordde,
een coherent alternatief bieden
voor de verwarring van de tijdgeest
in plaats van er een flauwe afspiegeling van te zijn?

De toekomst,
niet alleen van het Europese christendom,
maar ook van Europa,
hangt er mogelijk van af.