Het bekendere toneelstuk waarin Shakespeare
ons de strijd tussen rechtvaardigheid en genade laat zien,
is The Merchant of Venice (De Koopman van Venetië).
Hier vinden we het verhaal van misschien wel
het vreemdste contract
dat sinds het begin van de handel is gesloten:
als een koopman zijn lening niet nakomt,
eist de geldschieter recht op ‘een pond vlees’.
Is dit wederzijds overeengekomen contract
onrechtvaardig, of gewoon genadeloos?

Ook in dit stuk viert de religieuze pret hoogtij.
De geldschieter is een Jood
en de koopman een christen.
Maar de strikte roep van de Jood
om commerciële nauwkeurigheid
wordt getemperd door zijn buitensporige liefde
voor zijn dochter,
en de vermeende reputatie van de christen
voor genade is in feite een excuus
om vriendjespolitiek te bedrijven.
Uiteindelijk krijgen we op het toneel
zo’n verwarring van religieuze stereotypen
dat iemand vraagt welk personage welk personage is.
De arme koopman kan niet betalen,
zoals we al wisten toen hij het dwaze contract sloot.
En zo komt Portia, de verbeelding van de genade in dit stuk,
– eveneens vermomd –
uit het sprookjesland Belmont met een slimme truc
om haar geliefde koopman te redden.
Hoewel haar oplossing
een zeer twijfelachtige interpretatie
van de wet inhoudt,
slaagt ze erin de heersende macht te overtuigen.
Terwijl Portia haar zaak bepleit,
houdt ze een van de meest expliciet
theologische toespraken
in alle werken van Shakespeare.
De heersers van de aarde denken misschien
dat ze het meest goddelijk zijn
wanneer ze de wet met gezag uitvaardigen, zegt ze.
Maar ‘genade staat boven deze scepter.’
Sterker nog, genade is
‘een eigenschap van God zelf.’
Ze concludeert, net als de hertog,
dat ‘aardse macht dan het meest op die van God lijkt
wanneer genade gerechtigheid kruidt.’

Shakespeare, laat in toneelstukken zoals deze zien
één van zijn meest blijvende gaven aan ons:
het vermogen om met het bekende te spelen
en het vreemd en nieuw te maken.
Hij geeft ons filosofische en religieuze figuren en thema’s,
en net als we denken te weten wie en wat ze zijn,
verrast hij ons door te laten zien
wat voor gerecht je kunt maken
als je de ingrediënten maar door elkaar roert.

Onze beste pogingen tot rechtvaardigheid,
of ze nu persoonlijk of politiek van aard zijn,
moeten gekruid zijn met barmhartigheid.
Onze daden van barmhartigheid,
zo niet uiteindelijk rechtvaardig,
zullen genadeloos blijken te zijn.

Zouden we dit hebben opgemerkt
als niemand het ons op het podium had laten gebeuren?