8 januari 2026

omdenken

Posted by F.A. Slothouber under Uncategorized | Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , |
[2] Comments 

 

Ik ben van nature altijd een optimist geweest.
Dat zit gewoon in mij.
Ik probeer het goede in mensen te zien.
Ik ga er meestal van uit dat iemands intenties
beter zijn dan ze er misschien op het eerste gezicht uitzien.
En ik geloof diep vanbinnen
dat er altijd weer een morgen komt.
Dat problemen vaak minder groot blijken te zijn
als je er eenmaal mee aan de slag gaat.
Dat dingen kunnen veranderen.

Misschien is dat ook wel de reden
dat ik me altijd zo thuis heb gevoeld bij Star Trek.
Die serie ademt hoop.
Het laat een toekomst zien
waarin de mensheid haar grootste problemen
achter zich heeft gelaten:
oorlog, armoede, discriminatie.
In plaats daarvan richt ze zich op iets hogers.
Op samenwerking. Op ontdekken. Op leren.
Op beter worden, samen, als mensheid,
binnen die Verenigde Federatie van Planeten.

Maar als ik terugkijk op de afgelopen jaren,
dan moet ik toegeven dat dat optimisme langzaam is weggesijpeld.
Het voelde alsof het op allerlei niveaus achteruitging.
Kijk alleen al naar het wereldnieuws.
Oorlogen in Oekraïne, Israël en Gaza, Soedan, Jemen,
een wispelturige, rancuneuze kleuter die zijn wil oplegt aan de wereld.
De macht van de sterkste die lijkt te regeren.
Dag na dag beelden van geweld en menselijk leed.
Daarbovenop het constante nieuws over klimaatverandering:
overstromingen, bosbranden, smeltende ijskappen,
ecosystemen die instorten.
Het is moeilijk om daar niet moedeloos van te worden.

En dan is er wat dichter bij huis gebeurt.
De energiecrisis.
De steeds hogere kosten van het dagelijks leven.
Zorgen over de toekomst van de zorg,
over speciaal onderwijs,
over hoe we omgaan met vrouwenhaat
en het groeiende geweld tegen vrouwen en meisjes.
En dit is nog maar een greep uit de krantenkoppen.

Alsof dat nog niet genoeg is,
komt daar ook nog bij: de invloed van giftige sociale media,
de angst voor kunstmatige intelligentie
die ons boven het hoofd groeit,
de steeds fellere polarisatie in het publieke debat,
en zelfs de serieuze kans op een nieuwe pandemie.
Op een gegeven moment dacht ik:
waar moet ik dit allemaal laten?
Ja, hoe blijf je hoopvol in zo’n wereld?

Toen stuitte ik min of meer toevallig
op een boek van Tom Ough:
The Anti-Catastrophe League.
De titel klinkt alsof het zo
uit een Marvel-film komt,
maar het boek gaat juist over
heel concrete, aardse problemen.
En over mensen die daar iets aan proberen te doen.
Het lezen ervan zette iets in beweging.
Het hielp me om voorbij de eerste laag
van angst en doemdenken te kijken
en te vragen: wat gebeurt hier nu echt?

Ough is journalist en werkte een tijd
bij een filantropische organisatie
die zich bezighoudt
met de grootste risico’s voor de mensheid.
In zijn boek neemt hij je mee
langs allerlei mogelijke rampen.
Van een asteroïde die de aarde raakt,
tot een extreme zonnestorm
die onze wereldwijde elektriciteitsnetten
kan uitschakelen.
Maar ook meer bekende zorgen komen voorbij:
klimaatverandering, kunstmatige intelligentie
en een toekomstige pandemie –
die door de WHO zelfs alvast
‘Ziekte X’ wordt genoemd.

Wat het boek bijzonder maakt,
is dat Ough niet blijft hangen in angst.
Bij elk risico introduceert hij de mensen
die ermee bezig zijn:
wetenschappers, diplomaten,
eigenzinnige denkers en stille doorzetters.
Mensen die hun morele zorg niet alleen voelen,
maar er ook naar handelen.
Vaak tegen de stroom in,
soms met grote persoonlijke offers.

Na al dat onderzoek komt Ough uit
bij wat hij ‘existentiële hoop’ noemt.
Hij ontkent de ernst van de problemen niet,
maar hij weigert te geloven
dat het einde onafwendbaar is.
Zoals hij zelf schrijft:
‘Het einde is zelden zo dichtbij als wordt beweerd.’

Die zin bleef bij me hangen.
Want hoe we de wereld zien,
wordt enorm beïnvloed
door de verhalen die we horen.
En daarin spelen de media een grote rol.
Nee, dat is geen nieuwe gedachte.
Al jaren wordt kritisch gekeken
naar hoe nieuws wordt gebracht:
de constante focus
op wat er mogelijk mis kan gaan,
de speculatie, het drama.

Al in 2008 werd uitgelegd hoe de media omgaan
met wat hij ‘complexe noodsituaties’ noemde.
Er werd gewerkt met vaste clichés:
de heldhaftige hulpverlener, het hulpeloze kind,
het Westen als redder.
Conflicten werden gepresenteerd
alsof het sportwedstrijden waren,
met duidelijke winnaars en verliezers.

En eerlijk gezegd: dat is nauwelijks veranderd.
Vandaag de dag wordt alles ingedeeld in kampen.
Links of rechts.
Voor of tegen.
Pro-Israël of pro-Palestina.
Klimaatactivist of ontkenner.
Voor of tegen AI-regulering.
Het is altijd een nulsomspel:
ik win alleen als jij verliest.

Juist daarom vond ik het boek
Feitenkennis van Hans Rosling zo interessant.
Deze Zweedse statisticus
liet zien hoe vaak onze gevoelens botsen met de feiten.

Rosling toonde, met data aan,
dat veel dingen wereldwijd juist beter gaan.
Minder extreme armoede.
Minder kindersterfte.
Meer meisjes naar school.
Meer vaccinaties.
Het nieuws focust op uitzonderingen en rampen,
maar dat zegt weinig over het grote geheel.

Dat zelfde geldt ook voor milieuverhalen.
Door alles als een onafwendbare apocalyps te presenteren,
raken mensen verlamd.
Terwijl de werkelijkheid genuanceerder is.
Problemen worden aangepakt.
Er wordt vooruitgang geboekt.
En er zijn echte, haalbare oplossingen.

Ja, klimaatverandering is ernstig,
maar het betekent niet automatisch
het einde van de mensheid.
Zelfs in de zwaarste scenario’s
blijft een groot deel van de aarde bewoonbaar.
Het zou een tragedie zijn, zeker.
Maar geen totale ondergang.

Ik pleit daarom voor een ander verhaal.
Niet wij als de laatste generatie die alles kapotmaakt,
maar misschien juist als de eerste generatie
die echt een duurzame wereld bouwt.
Dat vraagt geen naïef optimisme,
maar hoop die gebaseerd is
op feiten en mogelijkheden.

Wat me vooral raakt in dit hele verhaal,
is hoe sterk het raakt aan theologie.
Aan hoe we nadenken
over het einde, over de mens, over hoop.
Apocalyptische taal is overal.
Maar in de christelijke traditie,
zeker in het boek Openbaring,
gaat het niet om een letterlijke voorspelling van vernietiging.
Het is beeldtaal.
Het gaat over hoop.
Over volhouden.
Over God die de geschiedenis niet loslaat.

Theoloog Jürgen Moltmann zei het treffend:
christendom is hoop.
Geen vlucht uit deze wereld,
maar een kracht die het heden verandert.

Vanuit dat perspectief is het idee
dat alles eindigt
in totale vernietiging
eigenlijk slechte theologie.
En hetzelfde geldt voor een mensbeeld
waarin de mens alleen maar wordt gezien
als een fout in de schepping.
Ja, we zijn gebroken.
Maar we zijn ook geschapen naar Gods beeld.
Gezegend vanaf het begin.
In staat tot liefde,
zorg en verantwoordelijkheid.

En precies daar, op dat snijvlak van realisme en hoop,
heb ik mijn houvast weer teruggevonden.
Geen blind optimisme.
Maar een hoop die gevoed wordt door feiten,
door geloof,
en door het besef dat de toekomst nog openligt.

Of zoals Jean-Luc Picard in Star Trek het zegt:
‘het verleden ligt vast. Maar de toekomst?
Die mogen we samen vormgeven.
Met openheid. Met optimisme.
En met een nieuwsgierige geest.’

 

19 september 2025

leiding of misleiding

Posted by F.A. Slothouber under Uncategorized | Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , |
Geef een reactie 

 

Maar de vraag dringt zich op: kunstmatige intelligentie, AI,
het was toch ontworpen om ons te redden?
Je hoort en leest immers over groepen mensen
die gevangen zitten in algoritmes,
of door desinformatie worden misleid
De ontwerpers van AI beweren volmondig
dat hun systeem er is ten bate van de gebruiker.
En zeker, AI is ongetwijfeld nuttig.
De antwoorden die ik eerder kreeg over ‘de grootste levensvragen’ waren zeker nuttig.
Maar AI als ultieme levensgezel, hoe zit dat dan?

Want AI kan gezelschap bieden aan eenzame mensen,
kan creativiteit stimuleren wanneer we leeg zijn
en kan ons productiever maken.
Het geeft ook zonder aarzeling antwoord op elk soort vraag.
Het kan, kortom, een toevluchtsoord.
Veel chatbots hebben namen, wat ons gevoel van veiligheid versterkt.
Want namen definiëren en labelen dingen,
maar ze doen veel meer dan dat.
Namen bevorderen verbinding.
Ze kunnen een relatie oproepen en beschrijven,
waardoor we een intieme band
kunnen opbouwen met de genoemde dingen.
Maar wanneer de betreffende ‘dingen’ AI-chatbots zijn,
kunnen we echter in de problemen komen.

Want chatbots kunnen volgens onderzoek bijdragen aan
‘schadelijke stigmatisering en gevaarlijke reacties’.
Sterker nog, ze kunnen psychotische symptomen zelfs versterken.
Hoe meer we leren, hoe meer we beginnen te begrijpen
dat een groot deel van de wereld
die AI-chatbots bieden, een illusie is.

Vroegchristelijke denkers hadden een aparte categorie
voor precies dit soort illusie:
de demonische.
Ze zagen demonen niet als rode, gehoornde lichamen
maar als entiteiten met de macht om illusies te creëren:
visioenen, verschijningen en bedrieglijke tekenen
die de menselijke perceptie van de werkelijkheid vertekenden.
Demonen personifieerden ook trots.
Als gevallen engelen keerden ze zich af van de waarheid
en richtten zich op zichzelf.
Hun illusies verleidden mensen om die trots te delen
door valse grootheid te geloven
en zich vast te klampen aan een valse toevlucht.

Door zo naar die vroegchristelijke benaderingen van demonologie te kijken
kan het ons helpen duidelijker te zien
wat er op het spel staat
bij het onvoorwaardelijk omarmen van AI-chatbots.

Want volgens vroege christelijke denkers
opereerden demonen zelden met brute kracht.
In plaats daarvan werkten ze door middel van bedrog.
Athanasius van Alexandrië (ca. 296–373)
was een bisschop en theoloog
die Het leven van Antonius schreef.
Hierin beschreef hij hoe de grote woestijnvader
werd geplaagd door demonische visioenen,
fantomen van wilde dieren, verschijningen van goud
en zelfs valse engelen van het licht.
Het cruciale gevaar was niet een fysieke aanval, maar een illusie.
Demonen werden gezien als wezens
die schijnvertoningen creëerden
om te verwarren en te misleiden.
Een monnik in zijn cel
kon stralend licht zien en prachtige stemmen horen,
maar hij moest het zorgvuldig testen,
want demonen vermommen zich als engelen.

Evagrius van Pontus (ca. 345–399),
een christelijke monnik, asceet en theoloog
die invloedrijk was in de vroege monastieke spiritualiteit,
waarschuwde dat demonen zich in het denken drongen
en ideeën plantten die aanvoelden
alsof ze door henzelf waren gegenereerd,
maar die iemand in feite op een dwaalspoor brachten.
Deze notie dat het demonische het meest effectief is
wanneer het via de schijn werkt
vormde het hele ascetische project.
Demonen weerstaan betekende hun illusies weerstaan.

Augustinus van Hippo (354-430)
was een Noord-Afrikaanse bisschop en theoloog
wiens geschriften het westerse christendom vormgaven.
In zijn boek De Stad Gods
betoogde hij dat heidense religie
grotendeels een uitgebreid systeem
van demonische misleiding was.
Demonen, zo betoogde hij, veroorzaakten valse wonderen,
manipuleerden dromen
en inspireerden theatervoorstellingen om de massa te verleiden.
Ze handelden in spektakel en verleidden de verbeelding
en het verlangen in plaats van de waarheid te presenteren.

AI-chatbots functioneren op een opvallend vergelijkbare wijze.
Ze oefenen geen macht uit door fysieke dwang.
In plaats daarvan creëren ze illusies.
Ze kunnen een gezaghebbend klinkend verhaal
vol onwaarheden produceren.
Ze kunnen beelden creëren van mensen
die iets doen wat nooit is gebeurd.
Ze kunnen gezelschap bieden
dat leidt tot zelfbeschadiging of zelfs zelfmoord.
Net als het demonische opereert de chatbot
door middel van van beeld, geluid en gedachte.
Het produceert schijnbeelden die de zintuigen overtuigen,
maar ze tegelijkertijd loskoppelen van de realiteit.
Het risico is niet dat de chatbot ons dwingt,
maar dat hij ons bedriegt;
net als demonische machten.

Ook het gebruik van AI-chatbots verleidt ons met illusies van trots.
Een schrijver kan bijvoorbeeld
door AI gegenereerd werk
als zijn eigen werk presenteren.
Het gevaar hier is niet alleen dat men bedrogen wordt,
maar dat men medeplichtig wordt aan bedrog,
door illusie te gebruiken om zichzelf groter te maken.

Vroegchristelijke theologen zoals Athanasius, Evagrius en Augustinus
waarschuwden dat trots het zekerste teken van demonische invloed was.
Voor zover AI ons verleidt tot opgeblazen beelden van onszelf,
volgt het hetzelfde patroon.

Als het om AI-chatbots gaat,
hebben we een discipline van onderscheidingsvermogen nodig
om te testen of de afbeeldingen en teksten
de kenmerken van waarheid of bedrog dragen.
Net zoals monniken niet elk licht konden vertrouwen,
kunnen wij niet elk beeld of elke zelfverzekerde alinea vertrouwen
die door de chatbots wordt geproduceerd.
We hebben verificatiecriteria
en onderscheidingsvermogen nodig
om te voorkomen
dat illusie voor realiteit wordt aangezien.

Zo is hulp nabij.

Want door de eeuwen heen
hebben christenen gereageerd op demonische illusies,
niet met naïeve goedgelovigheid
of een algehele afwijzing van de zintuiglijke wereld,
maar door het harde werk van onderscheidingsvermogen:
het testen van schijn, het cultiveren van disciplines van verzet
en het richten van verlangen op de waarheid.

Het Leven van Antonius beschrijft hoe de monnik
demonische illusies confronteerde met ascetische discipline.
Toen Antonius geconfronteerd werd met visioenen van schatten,
weigerde hij zich te laten leiden door verlangen.
Toen hij werd aangevallen door verschijningen,
bleef hij in gebed.
Hij testte visioenen op hun effecten:
waarachtige visioenen brachten nederigheid,
vrede en helderheid teweeg,
terwijl demonische illusies trots,
onrust en verwarring opwekten.

We kunnen een levenswijze cultiveren die hetzelfde doet.
Weerstand bieden aan de illusies vereist
mogelijk vormen van ascese:
vasten van chatbots
en het cultiveren van geduld bij de verificatie.

Nee. AI-illusies zijn op zichzelf niet per se demonisch.
De sleutel is of de illusie voorbij zichzelf wijst
naar de waarheid en de werkelijkheid,
of dat het ons in een staat van misleiding brengt.

 

5 november 2024

‘gij zijt het’

Posted by F.A. Slothouber under Uncategorized | Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , |
Geef een reactie 

 

In de aanloop naar de Amerikaanse presidentsverkiezingen
heb ik me wat meer verdiept in ‘toolbox’ 
van nationalisten en vooral populisten
Eén van de middelen waar vooral populistische politici gebruikmaken
is het middel van de zondebokideologie:
je framed een zaak die veel mensen bezighoudt,
je roept het uit tot ‘crisis’
en vervolgens probeer je een groep daarvoor
tot zondebok te maken.
In Nederland zie je bijvoorbeeld dat migranten
zo’n ‘status’ krijgen.

in Amerika zie je eenzelfde reflex:
J.D. Vance, de beoogd vice-president naast Donald Trump,
probeert dat bijvoorbeeld.
En daarbij tracht hij ook christelijke theologie
en christelijke waarden en normen
hiermee in verband te brengen.
Veel Amerikaanse politieke journalisten
moesten hun lezers een spoedcursus geven
in enkele van de meest controversiële ideeën in de moderne theologie.
In een recent artikel in Politico valt dat op
omdat het niet alleen een nietsvermoedend publiek kennis liet maken
met een filosoof, maar het hen (ons) ook vertelde
over de tegenstrijdige manieren waarop men die theoloog zou kunnen lezen.
En toch dwingen deze tegenstrijdigheden ons
om een moeilijkheid onder ogen te zien
waarmee iedereen die zich bezighoudt met democratisch debat te maken krijgt.

In het artikel wordt namelijk de impact van René Girards zondebokmechanisme
op Vance te onderzocht.
Daarmee wordt de invloed van Girards ideeën
in de intellectuele kringen rond J.D. Vance onderstreept.

Girard, een Amerikaans-Franse filosoof die in 2015 overleed,
wordt vooral herinnerd om zijn analyse
van de relatie tussen verlangen en conflict.
Girard stelt dat verlangen ‘memetisch’ is,
dat wil zeggen, het imiteert: ik wil wat ik zie dat anderen willen.
Dit leidt vanzelfsprekend tot conflict,
een conflict dat alleen kan worden opgelost door een zondebok.
Het identificeren van een zondebok, een out-group,
is een kracht die krachtig genoeg is om een gevoel
van solidariteit te creëren tussen degenen
die anders in conflict zouden zijn over gedeelde verlangens.

Politico liet zien hoe Vances lezing van Girard
zich zou kunnen verhouden tot Vances verdediging
van de valse suggestie van deze running mate
dat Haïtiaanse immigranten
de huisdieren van hun buren in Springfield, Ohio opeten.
Het ging zelfs zo ver om te suggereren dat
– in plaats van een verwerping van Girards analyse –
Vance begrepen zou kunnen worden
door het toepassen van een pragmatische lezing van Girard:

‘Hoewel Girard dat nooit ronduit heeft gezegd,
hebben sommige van zijn interpretatoren betoogd
dat Girards idee van de christelijke ethiek
– die in theorie een alternatief biedt
voor ritueel geweld als basis voor sociale cohesie –
in de praktijk niet kan dienen als basis voor een grote,
complexe en moderne samenleving.’

Zondebok zijn is onvermijdelijk, gebruik het in je voordeel.
We kunnen niet precies weten
hoe deze of welke lezing van René Girard
dan ook een rol speelt in zijn politieke tactieken.
Wat we wel kunnen weten,
is dat Vances publieke fascinatie voor grote ideeën hem blootstelt
aan een beschuldiging waarop een gezonde democratie berust:
hypocrisie.

Daarentegen is er vaak een verrassende transparantie
in Trumps beroep op eigenbelang.
In juli sprak Trump een publiek toe en verklaarde:

‘Christenen, ga stemmen, alleen deze keer.
Jullie hoeven het niet meer te doen.
Nog vier jaar, weet je wat, het zal worden opgelost,
het zal goedkomen,
jullie hoeven niet meer te stemmen,
mijn mooie christenen.’

Hoezeer Vance en anderen ook proberen dit te veranderen,
er zit weinig ideologische inhoud,
geen substantie achter ‘Make America Great Again’
voor zover Trump het vertelt.
Het is politiek op zijn meest transactioneel
en wat Trump zijn aanhangers biedt, mooi of niet,
is zo vaak een zondebok.
Trump is hier doorgaans vrij open over en,
hoe lelijk dit soort politiek ook is,
er zit een vreemd soort eerlijkheid in.
Maar Vance is anders.
Hij heeft ‘grote ideeën’.
En hoe vreemd u deze ideeën ook vindt,
en hoeveel spanning er ook lijkt te zijn
tussen zijn liefde voor René Girard
en zijn zondebok-zijn van Haïtiaanse immigranten,
democratie is beter voor die spanning.
Constructief democratisch debat is in zekere zin afhankelijk van hypocrisie.
Zonder hypocrisie zou democratie
niets meer zijn dan een onderhandeling over puur eigenbelang.

De eerste generaties christenen liepen tegen een soortgelijk probleem aan.
De wet waarvan ze geloofden dat ze die van God hadden gekregen,
toonde hun een visie voor het goede leven,
net zoals het alle manieren waarop ze tekortschoten onthulde.
Zoals de vroege kerkleider Paulus schreef:
‘door de wet komt de kennis van zonde.’
We kunnen eraan toevoegen
dat door politieke ideologie
of aspiratie de kennis van politieke hypocrisie komt.

Als Vance nooit publiekelijk de theorie van Girard had onderzocht,
als hij alleen maar een opportunist was geweest,
meer zoals Trump,
dan hadden we één middel minder gehad om hem ter verantwoording te roepen.
Elke politicus zal tekortschieten als hij wordt beoordeeld
op zijn publieke ideologische aspiraties.
En hoe meer ideologische aspiraties,
hoe groter de beschuldiging van hypocrisie.
Hypocrisie zal altijd worden aangetroffen
waar we mensen vinden die debatteren
en streven naar ideeën die perfecter zijn dan zijzelf.
Ik verdedig geen enkele individuele hypocrisie;
de inwoners van Springfield, Ohio en nieuwkomers in de VS
verdienen zoveel beter.
Hypocrisie is altijd teleurstellend,
maar minder teleurstellend dan de alternatieven:
ofwel een naakte jacht op eigenbelang
of een naïeve verwachting van ideologische zuiverheid.

De vraag voor ieder van ons in een democratie is
hoe we met hypocrisie kunnen leven,
het verwachten en tegelijkertijd meer verwachten
van degenen die ons in een openbaar ambt willen dienen.
En een moment van introspectie onthult dat het een last is
waarmee ieder van ons ook geconfronteerd wordt:
de schandelijke kloof
tussen mijn aspiraties voor mijn leven en de realiteit.
De vraag hoe we met deze hypocriete politici leven,
is eigenlijk de vraag hoe we met onszelf leven?

Daarmee keren we terug naar Girard.
Hij beweerde dat Jezus Christus
vrijwillig een doorzichtig onschuldige zondebok werd
en daarmee het mechanisme ondermijnde.
In het Politico-artikel wordt Vance als volgt geciteerd:

‘In Christus zien we onze pogingen om de schuld
en onze eigen tekortkomingen op een slachtoffer te schuiven
voor wat ze zijn:
een moreel falen, gewelddadig geprojecteerd op iemand anders.
Christus is de zondebok
die onze onvolkomenheden onthult
en ons dwingt om naar onze eigen tekortkomingen te kijken
in plaats van de schuld te geven
aan de door onze maatschappij gekozen slachtoffers.’

De veeleisende logica van de kruisiging voorkomt
dat we zelfs de zondebokken van politici tot zondebok maken.

Maar Jezus’ dood is meer dan een belichaamde sociale kritiek.
Door naar ons toe te komen en te sterven
in de persoon van Jezus,
toonde God zijn liefde voor onvolmaakte mensen
die worstelen onder het gewicht van perfecte ideeën.
Hij kwam om het een thuis en de veiligheid te geven
die we allemaal wensen, vrij aangeboden aan hypocrieten.
Het punt van Christus’ dood is niet, althans in eerste instantie,
om mij te inspireren om anderen beter te behandelen.
Het is Gods onvoorwaardelijke aanbod
aan de gebroken en hypocriete,
als de gebroken en hypocriete,
niet zoals hij zou willen dat we zijn.

Paulus zegt het zo:
‘God bewijst zijn eigen liefde voor ons hierin:
toen wij nog zondaars waren, stierf Christus voor ons.’
Ja, Gods genade is te dramatisch,
te sterk om ons niet te provoceren en ons op te roepen
om te veranderen,
maar zijn liefde komt tot ons vóór welke verandering dan ook.
Het komt tot ons zoals we zijn,
wij die onze hooivorken koesteren
en dat zelfingenomen gevoel
dat het allemaal de schuld van iemand anders is.

Als we de politiek instappen met het gevoel
dat dingen beter zouden kunnen,
kunnen we snel hypocriet worden.
Maar we mogen deze hypocrisie niet goedpraten;
we moeten onszelf en onze leiders ter verantwoording roepen.
En toch kunnen we dat dankbaar doen,
en dankbaar vastgehouden worden
door een God die voor hypocrieten op aarde kwam.

 

12 oktober 2024

in rapport met de tijd?

Posted by F.A. Slothouber under Uncategorized | Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , |
Geef een reactie 

 

Zelfreflectie en -kritiek zijn de pijlers van het wetenschappelijke denken.
Je kunt duizenden boeken lezen, honderden gesprekken voeren,
en tientallen ideeën hebben,
als je geen inzicht hebt in je eigen vooringenomenheden,
loyaliteiten, belangen en invloed van je eigen culturele context,
dan zul je geen academisch niveau bereiken.
In die zin past het universitaire denken onverwacht goed
bij de christelijke boodschap van zonde, schuld en gebrokenheid:
Verwacht niet teveel van jezelf, weet dat je gedachten en je weten incompleet zijn,
de zonde die in je woont zoekt vooral zichzelf.
De Bijbel en de wetenschap zeggen hetzelfde: wantrouw jezelf!
In de kerk leren we daarom ons vertrouwen te stellen op God in Jezus Christus.
De wetenschap pakt dit probleem aan
door terug te vallen op zelfonderzoek, bronnenstudie en zelfkritiek.
In de theologie kunnen beide werelden elkaar versterken.

De theologie is een van de oudste takken van wetenschappelijk onderzoek,
veel universiteiten begonnen als theologische faculteiten.
De wetenschap heeft de theologie veel gebracht,
ook, of misschien wel juist, omdat sommige wetenschappelijke inzichten
leken te botsen met oude opvattingen van de kerk,
en ons dwongen tot nieuwe geloofsdoordenkingen en -gesprekken.
Helaas staat deze academische opleiding onder druk.
Het aantal studenten neemt af,
veel predikanten worstelen met hun beroep.

En vanuit de hbo-wereld kloppen hbo-theologen aan de deur.
Professionals die al langere tijd
niet de erkenning krijgen van de kerken die ze verdienen.
De synode van de Protestantse Kerk in Nederland
probeert een oplossing te vinden
maar moet daarbij rekening houden
met veel verschillende belangen en meningen.

En zo is de academische cirkel al snel rond,
want ook professionals in de kerk hebben belangen.
Er worden brieven verstuurd
door academisch gevormde predikanten en studenten theologie.
HBO-theologen en opleiders roeren zich.
Onze mening blijkt telkens toch wel erg dicht
tegen ons eigen belang en ego aan te schurken.
De alarmbellen van de wetenschappelijke methode
en de gereformeerde zondekennis
zouden eensgezind samen moeten luiden.

Een uitbreiding van het mandaat voor hbo-theologen
kan negatieve consequenties hebben voor de universitaire opleiding
en de toekomst van de theologie.
Het is terecht dat academici daar op wijzen.
Tegelijk is het nog maar de vraag of een monopolie
van academici op het predikantschap de kerk dient.
Gaan academisch geschoolde predikant beter om
met geestelijke vragen en de conflicten in een gemeente?
Kunnen zij complexe exegetische onderwerpen beter verwoorden
in een taal die de gemeente begrijpt?
Hebben zij een betere klik met jongeren?
Dat is geen vraag die zichzelf beantwoord,
daar zou wetenschappelijk onderzoek naar gedaan moeten worden.
Maar sommige academisch-geschoolde theologen
geven sterk de indruk dat ze het antwoord al op voorhand weten.
Dat is geen goede wetenschappelijke houding.

De kerk heeft het moeilijk, al tientallen jaren.
Het lijkt alsof het toenemende belang van de universitaire opleiding
in de kerken parallel loopt met het dalende aantal leden.
Is hier sprake van relatie of correlatie?
Ook dat zou onderzocht moeten worden.
De kerk is niet gediend bij een belangenstrijd.
Tegelijk is het noodzakelijk dat de toekomst van de theologie
en de kunde van de predikant hoog gehouden wordt.

De kerk kan veel leren van het bedrijfsleven,
waar men, met veel succes,
niet zo radicaal vasthoudt aan opleidingen en diploma’s.
We moeten oppassen dat het grote deel
academisch geschoolde theologen in beslissende kerkelijke organen
niet tot een “wij van wc-eend adviseren wc-eend” situatie zorgt.
Sommige theologen vergelijken zichzelf graag met artsen en piloten,
maar het werk dat ze doen lijkt misschien wel meer
op die van leraren en vooral managers.
Andersom lijkt het wel alsof men in de kerk denkt
dat je met je master theologie dan ook direct alles kan.
Geen leek mag op de plaats van de theoloog gaan zitten,
maar theologen vinden we op alle posities in de kerk.
Dat is toch vreemd.
Geestelijk leiderschap groeit in de praktijk,
en is ook vaak een kwestie van karakter en talent.
De kerk heeft een diversiteit aan voorgangers nodig.
Als de theologische universiteit niet in staat is
kritischer op zichzelf te reflecteren
zijn we het academisch denkniveau in feite al kwijt.
De hand kan niet zeggen tegen de voet dat die niet nodig is.

 

19 september 2024

alleen maar een hoop stenen? 1/4

Posted by F.A. Slothouber under Uncategorized | Tags: , , , , , , , |
Geef een reactie 

 

Een ouderlijk huis is niet ‘zo maar’ een huis.
Het is de plek waar je letterlijk je eerste stappen zette,
vrienden maakte, herinneringen verzamelde.
Het ‘doet’ iets met je
zodra dat ouderlijk huis niet meer ‘in de familie’ is.
Hoewel er van het rijtjeshuis in dezelfde straat
nog twintig exact gelijke staan,
is er maar eentje jouw ouderlijk huis.
In zekere zin lijkt zo’n ouderlijk huis op een kerkgebouw.

In de protestantse theologie is de waarde van een kerkgebouw vaak gerelativeerd.
Sinds Pinksteren woont de Heilige Geest in elke christen;
ons lichaam is ‘Gods tempel’.
Anders dan in het Oude Testament
heeft de heilige God geen eigen tempel meer nodig.

De reformatoren benadrukten dat kerkgebouwen
‘leerhuizen’ zouden moeten zijn:
praktisch, functioneel, gericht op de Woordverkondiging.
Waar in de katholieke theologie het kerkgebouw
nog sacramentele waarde werd toegekend,
benadrukte de Reformatie dat Gods aanwezigheid
niet afhangt van het type of de kwaliteit van een gebouw.

Het was verstandig dat de reformatoren
benadrukten dat God soeverein is.
Dat betekent dat Hij als het ware vrij is
om te gaan en staan waar Hij wil.
Zijn nabijheid kan niet worden afdwongen
door imposante beelden of indrukwekkende architectuur.
Zijn Zoon liet Zich huisvesten in een arme stal
en Zijn glorie was er niet minder om.
Zijn Geest woont in onze menselijke, kwetsbare harten
en het is Hem genoeg.

Tegelijkertijd:
de Schepper gaf ons een ziel en een lichaam.
En hoewel een kerkgebouw voor God de Heer ‘niets toevoegt’,
is niet uitgesloten dat een kerkgebouw dienstbaar is
aan de relatie tussen God en mensen.
Dat ligt niet aan de Heer, maar aan ons mensen.
In die zin lijkt een kerkgebouw op een ouderlijk huis.
In zo’n huis gaat het om de liefde tussen ouders en kinderen.
Die liefde heeft op zichzelf geen gebouw nodig.
Maar het is natuurlijk wel praktisch
een dak boven je hoofd te hebben.
En het spreekt vanzelf dat je emotioneel betrokken
raakt op dat huis.

…

 

17 december 2020

‘Verlos ons van het boze’

Posted by F.A. Slothouber under Uncategorized | Tags: , , , , , , , , , , , , , , , |
Geef een reactie 

Soms kan je een gevoel van somberheid bekruipen,
als je het nieuws een beetje volgt.
Coronadoden, gijzelingen, moord, corruptie geweld van allerlei aard.
Het gaat maar door.
Het ene slechte nieuws is nog niet gekomen
of andere slecht nieuwsberichten staan al weer klaar.
Crisis, problemen, tegenslagen,
ze verdringen het goede en mooie dat er ook is zomaar naar de rand.
En dat in de grote wereld, maar soms ook zo akelig dichtbij.
De teleurstelling in je relatie, de lastige dingen op je werk,
je gezondheid die zo ineens anders loopt. Je komt er niet los van.
Een documentaire over oorlogsveteranen
die voor de VN waren uitgezonden op missie kreeg als titel:
oorlog in je hoofd.
Deze mannen en vrouwen zijn teruggekeerd uit de strijd
maar worden sindsdien geplaagd door PTSS:
post traumatische stress stoornissen.
Zij vieren weliswaar thuis kerst met geliefden rond de kerstboom.
Maar in hun hoofd, hun hart, hun onderbewuste
woedt de oorlog volop voort. Om moedeloos van te worden.
We maken ons klaar om Kerst te vieren,
maar is er sinds de komst van Jezus
wel echt wat in deze wereld veranderd?

Je hoeft geen oorlogsveteraan te zijn om dit te herkennen.
Die oorlog, die onvrede kun je tegenkomen in je eigen hart.
De monnik en schrijver Anselm Grün schrijft ergens:
we verlangen allemaal rusteloos naar iets,
vooral naar rust, tevredenheid en acceptatie. Naar God dus.
En, zegt Grün, steeds weer zoeken we onze eigenwaarde
in bezit, geld, zekerheid, aandacht, erkenning, bewondering,
seks, eer en macht.
Maar, zegt hij, dat leidt tot ‘hebzucht, jaloezie, controledwang, geroddel, narcisme en geweld.
Of altijd maar de lieve vrede willen bewaren.
Of geen minuut zonder die smartphone kunnen.
Eindeloos veel diploma’s willen halen. Altijd iets nuttigs willen doen. Door je werk geen tijd voor je gezin hebben.
Voor alles een verzekering afsluiten.
Piekeren over of je het wel goed genoeg doet.’ Aldus Grün

Wat zijn uw en mijn vijanden? Hebben wij vijanden?
Van welke vijanden zouden we verlost willen worden?
Misschien zegt iemand:
voor zover ik weet heb ik geen vijanden en daar ben ik blij mee.
In onze belevingswereld nu klinkt veelmeer de roep om verbinding.
Het woord ‘verbinding’ is het woord, dat nu meteen referenties oproept, niet het woord vijandschap.
Het woord ‘vijandschap’ lijkt ons terug te brengen in een wij-zij denken, waarvan de meeste mensen in het beschaafde Westen vinden,
dat we daarvan af moeten.

Moeten we dan misschien veelmeer aan geestelijke machten denken,
zoals vanouds de doodsvijanden, de duivel , de wereld en ons eigen vlees, beschreven werden.
Of zouden we nog een andere kant op moeten denken:
vijanden als samenvattend woord voor alle machten en krachten
in de schepping en de geschiedenis,
die het goede leven kapot willen maken?
Dan komen we in onze tijd snel uit bij het Covid-19 virus.
Vooral in het begin van de pandemie werd vaak oorlogsretoriek gebruikt om de strijd tegen dit virus aan te duiden.
In de dagelijkse werkelijkheid hebben ook wij het er over,
dat we samen het corona virus eronder zullen moeten krijgen.
Maar wie hier publiek durft te spreken
over een vijand waarvan we verlost moeten worden,
wordt meewarig aangekeken of erger: ervan verdacht
te behoren tot een gevaarlijke sekte.
Dat geldt niet alleen het coronavirus.
Wij moeten als mensen met en voor elkaar dingen oplossen: natuurwetenschap, medische wetenschap en techniek
kunnen ons daarbij helpen.
Ook de geesteswetenschappen, zoals psychologie en psychiatrie
kunnen behulpzaam zijn.
Het woord verlossen behoort tot het vocabulaire van de theologie,
een wetenschap die buiten de christelijke bubbel
geen enkele indruk lijkt te maken.
Spreken wij niet vanuit een luxe positie?
Wanneer wij het niet op een akkoordje willen gooien
met de machten van het kwaad,
krijgen we dan niet als vanzelf vijanden?
Wanneer wij door het geloof,
door de goede keuze te maken aan Gods kant komen te staan,
dan begint de strijd allereerst al in ons eigen hart.
‘Het goede dat ik wil, doe ik niet, het kwade, dat ik niet wil, doe ik’.
Vervolgens lopen we ook op tegen alles
wat in strijd is met Gods wil in deze wereld:
onrecht, vernietiging van Gods schepping, machtswellust,
onderdrukking en al die andere dingen, waar onze wereld vol van is, vlakbij soms ook op ons werk, in onze kring van bekenden.
Probeer er maar eens iets van te zeggen,
probeer maar eens even het sluiten van compromissen te vermijden
en je zult merken dat je vijanden hebt eer je er erg in hebt
en soms helemaal in strijd met je vredelievende karakter.

Verkijk je dan niet op dat kind in de kribbe. Jezus Christus.
Je eerste indruk is misschien: vertederend,
schattig en een klein beetje zielig.
Maar hier in de kribbe ligt iemand die als namen krijgt:
Wonderbare Raadsman, Goddelijke held, Eeuwige vader, Vredevorst.
Hij zal al snel deze kribbe en de doeken achter zich laten
en op een heel eigen manier zijn heerschappij zichtbaar maken.
Een vorst van de vrede zijn. Ja, vrede zal van zijn leven echt de kern zijn. Hij zal vrede mét God tot stand brengen
en ook de vrede ván God realiseren.

Hij zal de strijd aanbinden met de diepere oorzaken van onze onvrede.
De zonde die ons onze bestemming doet missen
zal hij op zich nemen naar het kruis, het daar verzoenen en wegdragen.
De boze machten die ons bezetten en binden.
Ons van onze vreugde en vrede beroven zal hij onttronen en overwinnen.

Vrede op aarde, scanderen de engelen.
Het Bijbelse woord vrede betekent meer dan afwezigheid van oorlog.
Het Griekse woordje dat hier staat: ‘eirene’
gaat terug op het Hebreeuwse shalom.
Het betekent zoiets als: op orde brengen, alles op zijn plaats zetten. Kerkvader Augustinus zei dat heel mooi:
vrede is de kalmte die komt uit orde.

Vrede is daar waar evenwicht is, balans.
Alle dingen de juiste plaats en proporties hebben.
Deze vrede zorgt ervoor dat je als mens
in al je relaties tot je volle bestemming mag komen.
In verhouding tot God, tot jezelf en de ander.
Hoor hoe de hemelse strijders het uitroepen.
Eer aan God in de hoge, vrede op aarde.
Eerst: eer aan God.
En dan en op die manier ook: vrede.

 

16 januari 2012

Op de toekomst!

Posted by F.A. Slothouber under Uncategorized | Tags: , , , , , , , , , |
Geef een reactie 

Het zijn interessante en spannende tijden voor theologen en predikanten, zeker als je behoort tot de Protestantse Kerk in Nederland.

Hebben we in december 2011 de laatste diesviering gehad van de Protestantse Theologische Universiteit (PThU)  in Kampen voordat de locaties Kampen, Utrecht en Leiden de deuren sluiten om alleen nog maar verder te gaan in Groningen en aan de VU in Amsterdam, meteen daarna brak voor velen de tijd van allerlei diensten en vieringen aan rond de tijd van Advent, Kerst en Oud en Nieuw, die onder predikanten vroeger ook wel bekend stond als de Tiendaagse Veldtocht vanwege haar drukte.

De ontstoken vreugdevuren vanwege de concentratie van de opleidingsplaatsen van de PThU, die en passant ook een deel van de winkelstraat in Kampen in de as legden, waren voor synodepreses van de PKN echter niet krachtig genoeg. In een column in Kerkinformatie schreef hij laatst dat  hij op zoek is naar predikanten waar het geloofsvuur van afspat. Hij constateert dat het licht niet zelden onder de korenmaat wordt geplaatst, laten ik het interpreteren als een niet-bezielde predikant. Preses Verhoeff  zegt dat deze tijd van secularisatie vraagt om predikanten die met kracht voor hun geloof gaan staan. Op zich lijkt dit idee heel nobel, ware het niet dat hij hiermee ook een oordeel velt over de huidige generatie predikanten ook al ontkent hij dit.

Interessant zijn de maatregelen die de PKN neemt om de aanwas van jonge generatie theologen en predikanten te bevorderen. Enige tijd geleden is er, onder voorwaarden, de mogelijkheid geschapen om HBO-theologen als volwaardig predikant te laten opereren in bepaalde plaatselijke gemeentes. En onlangs kwam daarbij het tijdelijke experiment bij om een predikant aan te stellen die zijn inkomen niet vergaard uit zijn werkzaamheden als geestelijke, maar uit een nevenfunctie.  Het zijn werkelijk twee maatregelen die de aanwas van jonge theologen niet uitermate stimuleren. Immers, de huidige calculerende student zal in het huidige onderwijsklimaat waar elke studievertraging geld kost snel kiezen voor een zo kort mogelijke studie, dat is dus een HBOstudie. Daarbij komt het andere feit dat gemeentes liever een ‘goedkopere’ HBO-theoloog aanstellen dan een duurdere universitair geschoolde theoloog.  De tweede maatregel, die van de ‘onbezoldigde’ predikant oogt in eerste instantie sympathiek, maar is op de lange en middellange termijn nog kwalijker. Want, welke jonge student kan het zich in de toekomst permitteren om nog een tweede studie te volgen naast een studie theologie? Precies, niemand, want onbetaalbaar!

Het thema van de theologenconferentie van het Evangelisch Werkverband ‘meer doen met minder’ klinkt nu omineuzer dan waarschijnlijk bedoeld! Mede met dank aan het bestuur van de Protestantse Kerk !

Werkelijk, het zijn interessante en spannende tijden voor theologen en predikanten…