Brandend Zand

‘Het was echt een experiment’,
zei Marco Schmid, werkzaam bij de Peterskapelle in Luzern, Zwitserland.
‘We wilden zien en begrijpen hoe mensen reageren op een AI Jesus.
Waar zouden ze met hem over praten?
Zouden ze interesse hebben om met hem te praten?
We zijn waarschijnlijk pioniers op dit gebied.’

De installatie, bekend als Deus in Machina (God in de machine),
werd in augustus gelanceerd als het nieuwste initiatief
in een jarenlange samenwerking met een lokaal universitair onderzoekslaboratorium
op het gebied van een realiteit
van de ervaring van fysiek aanwezig te zijn in een niet-fysieke wereld.

Na projecten die hadden geëxperimenteerd met virtuele en augmented reality,
besloot de kerk dat de volgende stap was om een avatar te installeren.
Schmid zei: ‘We hebben het erover gehad wat voor soort avatar het zou zijn:
een theoloog, een persoon of een heilige?
Maar toen realiseerden we ons dat het beste figuur Jezus zelf zou zijn.’

Omdat er weinig ruimte was
en de kerk op zoek was naar een plek
waar mensen privégesprekken konden voeren met de avatar,
bedachten zij om de geestelijke in de biechtstoel
in te wisselen door een computer en kabels.
Nadat het AI-programma was getraind in theologische teksten,
werden bezoekers uitgenodigd om vragen te stellen
aan een stereotiep beeld van Jezus met lang haar.
‘Hij’ reageerde in realtime en gaf antwoorden
die waren gegenereerd door kunstmatige intelligentie.
‘Hij kon me bevestigen in mijn manier van doen,’ zei een vrouw.
‘En hij hielp me met vragen die ik had,
zoals hoe ik andere mensen kan helpen
Hem beter te begrijpen en dichter bij Hem te komen.’
‘Ik was verrast. Het was zo makkelijk,’
merkte een andere vrouw op.
‘Hoewel het een machine is, gaf het me zoveel advies,
ook vanuit een christelijk oogpunt.
Ik voelde me verzorgd en ik liep echt getroost naar buiten.’

Mensen werd geadviseerd om geen persoonlijke informatie te verstrekken
en te bevestigen dat ze wisten dat ze op eigen risico
met de avatar in contact kwamen.
‘Het is geen biecht’, zei Schmid.
‘We zijn niet van plan om een biecht na te doen.’
Tijdens de twee maanden durende periode van het experiment
grepen meer dan 1.000 mensen
– waaronder moslims en toeristen van zo ver als China en Vietnam –
de kans aan om met de avatar te communiceren.

Hoewel de gegevens over de installatie
volgende week worden gepresenteerd,
suggereerde feedback van meer dan 230 gebruikers
dat tweederde van hen het een ‘spirituele ervaring’ vond, zei Schmid.
‘We kunnen dus zeggen dat ze een religieus positief moment hadden met deze AI-Jezus.
Voor mij was dat verrassend.’

Anderen waren negatiever, sommigen vertelden de kerk
dat ze het onmogelijk vonden om met een machine te praten.
Een lokale verslaggever die het apparaat uitprobeerde,
beschreef de antwoorden soms als
‘te gemakkelijk, in herhaling vallend
en een wijsheid uitstralend die doet denken aan kalenderclichés’.

De feedback suggereerde dat er een groot verschil was
in de antwoorden van de avatar, zei Schmid.
‘Ik heb de indruk dat hij soms echt heel goed was
en dat mensen ongelooflijk blij, verrast en geïnspireerd waren’, zei hij.
‘En dan waren er ook momenten waarop AI Jesus
op de een of andere manier niet zo goed was, misschien oppervlakkiger.’

Het experiment kreeg ook kritiek van sommige mensen
van binnen de kerkgemeenschap, zei Schmid,
waarbij katholieke collega’s protesteerden
tegen het gebruik van de biechtstoel,
en protestantse collega’s het blijkbaar niet eens waren
met het gebruik van beelden op deze manier.

Wat Schmid echter het meest had getroffen,
was het risico dat de kerk had genomen door erop te vertrouwen
dat de AI geen illegale, expliciete antwoorden zou geven
of interpretaties of spiritueel advies zou geven
die botsten met de leer van de kerk.

In de hoop dit risico te beperken, had de kerk tests uitgevoerd
met 30 mensen vóór de installatie van de avatar.
Na de lancering zorgde ze ervoor
dat gebruikers altijd ondersteuning in de buurt hadden.

‘We hadden nooit de indruk dat hij vreemde dingen zei’, zei Schmid.
‘Maar we konden natuurlijk nooit garanderen dat hij niets vreemds zou zeggen.’

Uiteindelijk was het deze onzekerheid
die hem ertoe had gebracht te besluiten
dat de avatar het beste bij een experiment kon blijven.
‘Een dergelijke Jezus permanent neerzetten, zou ik niet doen.
Omdat de verantwoordelijkheid te groot zou zijn.’

Hij was echter snel met het benoemen van het bredere potentieel van het idee.
‘Het is een heel makkelijk, toegankelijk hulpmiddel waarmee je kunt praten over religie,
over het christendom, over het christelijk geloof,’
zei hij, mijmerend dat het zou kunnen worden omgevormd
tot een soort meertalige spirituele gids
die religieuze vragen zou kunnen beantwoorden.

Voor hem had het experiment
– en de grote interesse die het had gegenereerd –
hem laten zien dat mensen verder wilden kijken
dan de Bijbel, sacramenten en rituelen.
‘Ik ben blij dat de avatar tot op zekere hoogte
nog steeds overkomt als een technisch object’ zei Schmid,
‘Tegelijkertijd zijn de antwoorden die het geeft ook fascinerend.
Er valt dus genoeg te bespreken als het gaat om AI in een religieuze context.’

Schmid zei: ‘Ik denk dat er een behoefte is
om met Jezus te praten.
Mensen willen een antwoord:
ze willen woorden en luisteren naar wat hij zegt.
Ik denk dat dat een element ervan is.
En dan is er natuurlijk nog de nieuwsgierigheid ervan.
Ze willen zien wat dit is.’

AI Jesus ondervindt toenemende concurrentie
van andere bronnen van AI-spiritualiteit.
Een recente ChatGPT-kerkdienst in Duitsland
bevatte bijvoorbeeld een preek
die werd voorgedragen door een chatbot
voorgesteld als een bebaarde zwarte man,
terwijl andere avatars gebeden en aanbiddingsliederen leidden.

Andere geloofstradities bieden ook spirituele lessen via AI.
In Thailand heeft een boeddhistische chatbot
genaamd Phra Maha AI zijn eigen Facebook-pagina
waarop hij spirituele lessen deelt,
zoals over de vergankelijkheid van het leven.
Net als AI Jesus wordt hij voorgesteld als een mens
die vrijelijk zijn spirituele wijsheid deelt
en altijd en overal een bericht op Facebook kan worden gestuurd.

In Japan is de ‘Buddhabot’ in de eindfase van ontwikkeling
bij onderzoekers van de Universiteit van Kyoto.
Deze heeft boeddhistische soetra’s geleerd
waaruit hij zal kunnen citeren
wanneer hem religieuze vragen worden gesteld.

In deze groeiende reeks online opties voor spirituele begeleiding
of algemeen advies is de vraag welke chatbots zullen beklijven.
Hoe dan ook zal de eeuwenoude trend van het hervormen
van spirituele leiders om aan de hedendaagse behoeften te voldoen
waarschijnlijk doorgaan lang nadat AI Jesus
een religieuze aanwezigheid uit het verre verleden is geworden.

Hoewel het zeker stof tot nadenken biedt, denk ik wel dat dit soort projecten te ver gaat.
Ik denk dat we voorzichtig moeten zijn als het gaat om geloof, pastorale zorg,
of als mensen betekenis zoeken in religie.
Dit is namelijk bij uitstek een gebied waarop wij mensen eigenlijk veel beter zijn
dan machines, dus we moeten deze dingen zelf doen.