Hoe kijken we terug op 2024 wat betreft het christendom, de christelijke kerk? Werden we verder in een hoek gedreven of was zoals sommigen zeggen ‘de verrassende wedergeboorte van het geloof in God?’
Want in de afgelopen jaren en in 2024 hebben we een stroom publieke figuren gezien die verschillende gradaties van interesse in het christendom aangaven, of zelfs voluit geloofden. Sommigen… zijn belijdende gelovigen (Francis Spufford, Nick Cave), sommigen hebben een beetje in de kerkportiek rondgehangen (Tom Holland, Philip Goff), anderen zitten nog steeds op een bankje in het voorportaal (Alain de Botton). En dan is er Ayaan Hirsi Ali (die meezingt vanaf de kerkbanken), Jordan Peterson (soms op de preekstoel, soms in het koor) en zelfs Richard Dawkins (die glimlacht bij de uitvoering van Stille Nacht door het koor terwijl hij voorbijloopt).
In de Verenigde Staten gebeurd iets vergelijkbaars. Maar dan ingewikkelder. De alliantie van het evangelicalen met Donald Trump is op zijn zachtst gezegd problematisch. (zie hiervoor het boek van Kristin Kobes Du Mez Jesus and John Wayne. How White Evangelicals Corrupted a Faith and Fractured a Nation).
J.D. Vance, aankomend vice-president, is een serieuze christen, die de reis heeft gemaakt van een evangelische kerkelijke opvoeding, via studentenatheïsme naar een conservatief rooms-katholicisme. Eerst noemde J.D. Vance zich een ‘never-Trumper’ en vond Trump ‘idioot’ en ‘schadelijk’. Vance ging zelfs zover dat hij zich afvroeg of Trump niet ‘de Hitler van Amerika’ zou zijn. Geleidelijk aan veranderden zijn opvattingen over Trump. J.D. Vance koesterde politieke ambities en moest een kamp kiezen. Uiteindelijk veranderde hij van een uitgesproken tegenstander in één van Trumps felste verdedigers in de Senaat.
J.D. Vance belichaamt waar een groot deel van de huidige generatie Republikeinen in gelooft. Hij komt uit de ‘vergeten’ blanke onderklasse, maar werkte zich omhoog op een manier die past in het klassieke verhaal van de American Dream.
Op lokaal niveau zijn er eveneens veel verhalen over mensen die kerken binnenstappen, op zoek naar een soort betekenis in het leven en zich opnieuw of voor het eerst bezighouden met het geloof. Soms is het de krachtige emotie van charismatische of pinksteraanbidding, soms de majesteit van de gebouwen, het mysterie van katholieke liturgie (Stephan Sanders, Willem Jan Otten, Kristien Hemmerechts) of de oosters orthodoxe liturgie die jongeren trekt.
Mijn mening hierover, voor zover het iets waard is, is dat de westerse cultuur tijdelijk of definitief geen kracht meer heeft. In de twintigste eeuw kwamen zowel het fascisme als het communisme op en gingen ten onder. Francis Fukuyama verklaarde het ‘einde van de geschiedenis’ in de triomf van het seculiere, liberale, consumentenkapitalisme. Maar ook die lijkt opgedroogd, en wordt steeds meer als spiritueel hol en politiek verdacht ervaren. De ‘wokecultuur’ was een poging om een reeks morele waarden te herstellen om de onaangename en onrechtvaardige effecten van de ongebreidelde markt in te dammen, maar de strijdbaarheid en agressiviteit ervan, de poging om aspecten van de natuurlijke orde te weerstaan, om nog maar te zwijgen van de aanname van een destructieve fixatie op een reductionistische identiteitspolitiek, heeft een eigen terugslag gegenereerd.
Nick Cave verwoordde het goed in een recent interview: ‘mensen hebben behoefte aan betekenis, en de seculiere wereld heeft die niet bedacht.’ De eeuwige menselijke zoektocht naar doel en betekenis is niet verdwenen, en er is niet veel te bieden in de seculiere cultuur. Dus staan mensen plotseling open voor het verkennen van meer oude voorraden wijsheid.
Misschien is de grootste ironie van alles dat juist op het moment dat we misschien de opkomst van een openheid voor het spirituele, het ‘numineuze’ (het goddelijke) en het religieuze zien, de kerk niet in staat lijkt te zijn om daarvan te profiteren.
Dus, wat zijn de vooruitzichten voor 2025? Aan het einde van zijn monumentale en steeds invloedrijker wordende werk The Master and his Emissary, maakt neurowetenschapper Iain McGilchrist (zelf geen christen) een veelzeggend punt: ‘De westerse kerk is naar mijn mening actief bezig geweest zichzelf te ondermijnen. Ze heeft niet langer het vertrouwen om vast te houden aan haar waarden, maar sluit zich in plaats daarvan aan bij het koor van stemmen dat materiële antwoorden toeschrijft aan spirituele problemen. God is het interessante aan religie, en mensen hongeren naar God. We kijken naar de kerk om ons een ervaring van God, mysterie, heiligheid en gebed te geven die, hoewel het misschien niet de tegenstellingen van de natuurlijke wereld oplost, ons in contact zal brengen met de bovennatuurlijke wereld die een eeuwig leven zal brengen. Alleen de terugkeer van sterke religie, een religie die eisen stelt, dwingende verklaringen biedt voor de problemen van dood en lijden, en gelovigen een gevoel van verbondenheid met de levende God geeft, heeft enige hoop om te concurreren op de postchristelijke markt.’
Nee, in 2024 is religie in het algemeen en het christendom in het bijzonder nooit ver van de voorpagina’s geweest, ten goede noch ten kwade.
God is niet weggegaan. En de Kerk zal, als ze het beste wil halen uit een periode waarin mensen in de problemen weer naar haar kijken, daar misschien aandacht aan moeten besteden.
De komst van Jezus maakt alle verschil! Want de drie-enige God is bezig onze verlangens naar verlossing te vervullen. Niet alleen straks, maar ook nu al. De God die zijn Zoon zalft met zijn Geest (Jesaja 61:1a) doet verrassende, grote en mooie dingen in het leven van gewone mensen. Dat is goed nieuws! Dat is evangelie! Het evangelie is niet maar een informatieve mededeling, maar een levensveranderende boodschap. Sommige berichten zetten ons leven totaal op de kop. Vaak zijn dat slechte berichten: over een ziekte, een sterfgeval, een tegenslag. Als God ons leven binnenkomt voert Hij geen slechtnieuwsgesprek met ons, maar een goednieuwsgesprek. Hij komt met prachtig nieuws dat transformerende kracht heeft in ons leven. Het is wel nieuws waar je op moet zitten te wachten. Als je denkt dat je je leven helemaal op orde hebt, alles in de hand hebt en de problemen die er nog zijn ook zelf wel aan kunt, dan zal dit goede nieuws niet landen. Het is goed nieuws voor ootmoedigen, verbrokenen van hart, gevangenen, gebondenen en treurenden (Matteüs. 5:3-6). Het is dus voor mensen die weten en ervaren dat we door de zonde Gods doel met ons leven missen en dat we daarom vergeving, genezing en bevrijding nodig hebben. Want: ‘Want iedereen heeft gezondigd en ontbeert de nabijheid van God’ (Romeinen 3:24). Alleen als je werkelijk weet dat je het met jezelf ‘niet goed getroffen hebt’, zul je het goede nieuws kunnen ontvangen.
We ontvangen in Gods Christus zelfs een nieuwe identiteit: ‘Terebinten van gerechtigheid’ (Jes. 61:3b)! We zijn niet langer ‘Treurwilgen van ongerechtigheid’ maar mogen tot eer van God en zijn heerlijke naam er helemaal zijn. Jezus kwam en Jezus is er om ons mooi te maken voor zijn Vader (Psalm 1:3 en 92 :13-14). We mogen bomen zijn, geplant door God, tot eer van God!
Maria speelt een heel bijzondere rol in de heilsgeschiedenis. In de Apostolische Geloofsbelijdenis wordt haar naam dan ook met ere genoemd: ‘geboren uit de maagd Maria’. Op cruciale momenten in het leven van Jezus zijn het steeds vrouwen die Hem erkennen: Maria de zus van Lazarus; de vrouwen op de opstandingsmorgen. Deze Maria is de ‘moeder Gods’. In de Bijbel vinden we meer roepingsverhalen: Abram, Mozes, Jeremia. God roept nu door Gabriël een jong meisje in een achteraf-stadje. Er klinkt een bijzondere groet: de hemel feliciteert Maria met haar aanstaande zwangerschap. God gaat grote dingen doen in een klein plaatsje, bijzondere dingen in een gewoon meisjesleven. De engel eert Maria als Gods begenadigde en wenst haar vreugde toe. Zij mag zich omringd weten door Gods Tegenwoordigheid. Maria schrikt ervan en ze vraagt zich verward af wat deze begroeting betekent. Ze overweegt de woorden, want Maria heeft wat met woorden (Lucas 1:29; 2:19; 2:51). Zo wordt Maria geroepen: God vraagt iets van haar waardoor haar leven totaal op z’n kop komt te staan. Hoe zou jij reageren? ‘Maria vraagt hoe dat wel kan, want Jozef is nog niet haar man.’ Ze heeft dus wel haar vragen, maar als ze het antwoord heeft gehoord (‘Het Koningskind dat jij verwacht, het is een wonder van Gods kracht’) geeft ze zich helemaal over. Heel anders dan eeuwen geleden Sara. Zij lacht als ze hoort dat ze moeder zal worden, want ze vindt het een bespottelijke gedachte. ‘Zou voor de Here iets te wonderlijk zijn?’ ‘Ja’, zegt Sara. Maria lacht niet. Zij lijkt op haar Heer die nog geboren moet worden: zo Zoon, zo moeder. ‘De Heer wil ik dienen!’ Zo leefde ook Jezus: ‘De Mensenzoon is gekomen om te dienen’ (Marcus 10:45). Dienen is je overgeven aan de wil van God. ‘Wie Mij dient zal door de Vader geëerd worden.’ (Johannes 12:26). Nee, dienen zit ons vaak niet in het bloed. Graag houden we ons leven zelf in de hand. Maar wie zich overgeeft aan God, laat zich leiden door de vraag: ‘Here, wat wilt U met mijn leven doen?’
Deze tijd van het jaar wordt niet alleen gekenmerkt door de verwachting en de herdenking van de geboorte van Christus in deze wereld met Kerst. Advent is immers een tijd van verwachten en afwachten wat God doet in deze wereld. Kome wat komt. Maar deze tijd staat ook in het teken van allerlei lijstjes, van omzien op het bijna afgelopen jaar. In onze hyperindividualistische samenleving wordt een poging ondernomen tot samenzijn en samen beleven: donderdag 12 december werd er er door de Evangelische Omroep tot zo’n samenzijn met het ontsteken van de Nationale Kerstboom in Apeldoorn. Andere pogingen tot samenzijn zijn bijvoorbeeld ook de Top 2000 (sinds 1999) waar je jouw keuze kunt delen met een ieder door die te posten op de sociale media. Ook internationaal doet muziekstreamingsdienst Spotify sinds 2016 iets soortgelijks: Spotify biedt zijn gebruikers een jaarlijkse functie die de details van het eigen gebruik verzamelt en presenteert, zodat we terug kunnen kijken op het jaar door de specifieke lens van onze luistergewoonten: Spotify Wrapped. Hoewel dit in eerste instantie misschien een beetje saai klinkt, is het eigenlijk een behoorlijk staaltje marketinggenie. Het is het verhaal van ons 2024, zoals verteld door Spotify. De staat van onze ziel, zoals onthuld door onze toewijding aan Taylor Swift. En je kunt jouw Wrapped delen met jouw omgeving! Elk jaar wordt ‘Spotify Wrapped‘ evenals de Top 2000 meer en meer een sociaal ritueel.
Dit jaar wachtten mensen er zelfs actief op, controleerden ze dagelijks hun app en verlangden ze ernaar dat Spotify zijn komst in 2024 zou aankondigen. Nieuwsmedia schreven stukken over hoe ze er het beste mee om konden gaan, er werden daadwerkelijk weddenschappen afgesloten over wanneer de functie zou verschijnen. Hoe gek is dat? Spotify Wrapped is net zo synoniem geworden met deze tijd van het jaar als adventskalenders en het van de zolder halen van kerstversieringen.
Ik ben me er terdege van bewust dat dit misschien een storm in een glas water is, maar het is hoe dan ook een storm. En ik denk dat onze steeds groter wordende obsessie ermee ons veel kan leren over… nou ja… ons.
Want wat nog interessanter is, is dat deze diep persoonlijke inzichten die Spotify ons biedt, in eerste instantie alleen voor onze ogen gemaakt, op sociale media worden geplakt. Spotify Wrapped is een soort zachte lancering van ons eigen merk geworden, een manier om onszelf, hyperindividualistisch als we zijn, te ‘outen’. Want ook deze gegevens kun je op sociale media delen! De afgelopen dagen hebben duizenden en nog eens duizenden mensen de gegevens van Spotify gebruikt en gedeeld met de wereld, als een manier waarop ze zichzelf met de wereld delen. Hun topartiesten, de nummers die ze op repeat hebben gehad, het aantal minuten dat ze hebben doorgebracht in het gezelschap van hun favoriete albums, hun luistergewoonten worden hoogstpersoonlijk op een bordje geserveerd.
Maar de simpele vraag blijft hangen: waarom?
Ja, waarom doen we dit? Mijn instinct zegt me dat het antwoord ongelooflijk simpel is: we willen gewoon gekend worden.
We hebben een overrompelende behoefte om mensen te laten zien wie we zijn, in de hoop dat we daarvoor worden beloond met acceptatie. Misschien goedkeuring, zelfs. Bewondering, als we echt geluk hebben.
Het is een symptoom van wat sommigen, misschien wel het meest opvallend, Charles Taylor, ‘expressief individualisme’ hebben genoemd. We leven in een cultureel moment dat ons vertelt dat we de taak hebben om te ontdekken en te definiëren wie we zijn, het is aan ons. Het is de verantwoordelijkheid van elk individu om zichzelf op te bouwen, van binnenuit. En dan mogen we de wereld laten zien wat we hebben gecreëerd: onszelf, gemaakt naar ons eigen evenbeeld.
We mogen het meesterwerk en de meester zijn, de schepper en het gecreëerde, de dichter en het gedicht.
Dat klinkt heerlijk bevrijdend, nietwaar? Er is maar één probleem: niemand kan het gewicht van zo’n verantwoordelijkheid daadwerkelijk dragen. Het is verlammend.
En dus, als we deze enorme taak eens per jaar kunnen uitbesteden aan een Zweeds streamingplatform; ja, waarom zouden we dat dan niet doen? Voor een kort moment kunnen we onze existentiële crisis in de wacht zetten, met de beentjes op tafel, opgelucht zuchten en simpelweg verklaren: ik luister, dus ik besta. Slechts één dag kunnen we onze muzieksmaak ons laten definiëren, kunnen we het aan onze streaminggewoontes overlaten om ons leven betekenis te geven.
We kunnen rusten.
Ik wil dit absoluut niet bagatelliseren. Integendeel, ik waardeer het. Ik denk dat Spotify Wrapped ons veel meer over elkaar (en onszelf) laat zien dan hoeveel we deze zomer naar muziek van bijvoorbeeld Froukje hebben geluisterd. Ik ben echt dankbaar dat het ons toestaat om onze maskers even af zetten, en ons eraan herinnert hoe graag we willen weten en gekend willen worden, zien en gezien willen worden, liefhebben en geliefd willen worden. Ik denk dat het een supergoed idee is, verpakt in een vermomming van trivialiteit. Het duwt ons op een slinkse manier om te erkennen dat we erbij willen horen. En dus ben ik er niet van overtuigd dat het überhaupt alleen maar ‘individualistisch’ gedrag is, wat dacht je ervan om het een symptoom van ‘expressief erbij willen horen’ te noemen?
Het succes van Spotify Wrapped is ongekend en geniaal: het is een cultureel moment en de onderliggende hartenkreet is bijzonder luid. Zelfs luider dan de drieduizend minuten aan Rammstein die ik dit jaar door de speakers heb laten schallen:
De engel Gabriël verwoordt de missie van Johannes de Doper. Daarin ontdekken we opnieuw een aantal trekken van ‘mensen rondom Jezus’. Het leven van Johannes heeft maar één doel: Jezus aanwijzen als de Christus. Zijn grootheid bestaat in zijn kleinheid. Want hij wil niet méér zijn dan een wegbereider. ‘Zie het Lam Gods!’ (Johannes. 2:29-31)
De engel Gabriël verwoordt de missie van Johannes de Doper. Daarin ontdekken we opnieuw een aantal trekken van ‘mensen rondom Jezus’. Het leven van Johannes heeft maar één doel: Jezus aanwijzen als de Christus. Zijn grootheid bestaat in zijn kleinheid. Want hij wil niet méér zijn dan een wegbereider. ‘Zie het Lam Gods!’ (Johannes. 2:29-31) ‘Hij moet groter worden en ik kleiner.’ (Johannes 3:30) ‘Hij zal vervuld worden van de Heilige Geest terwijl hij nog in de schoot van zijn moeder is,’ (Lucas 1: 15b) Van bijna alle ‘mensen rondom Jezus’ in Lucas 1 en 2 wordt gezegd dat ze vervuld worden met de Geest, en ze aanbidden God met enthousiasme. ‘Bedrink u niet, maar laat de Geest u vervullen’ (Efeziërs. 5:18). Johannes is een met de Geest gezalfde profeet. Al in de baarmoeder belijdt hij de naam van zijn Heer! Over Hem is hij Geestdriftig. en hij zal velen uit het volk van Israël zal hij bekeren tot de Here, hun God. (Lucas 1 :16) Bekering heeft te maken met: genadig aan je zonden ontdekt worden om je vervolgens om te keren naar Christus. De taal die Johannes gebruikt is daarbij scherp: ‘Adderengebroed’ (Lucas 3:7) Gedoopt zijn is niet genoeg. Johannes verkondigt een heel praktische bekering: deel je kleren en je eten, vorder niet te veel, plunder niet en pers niets af (Lucas 3:10-14). Hij zal voor zijn aangezicht uitgaan in de geest en de kracht van Elia. Johannes is Elia de Tweede.
Net als die profeet is hij aangewezen, niet op zichzelf, maar op de Geest en de Kracht van God. Johannes’ prediking was vol van Geest en Kracht, want vol van Christus. ‘Zo zal hij voor de Heer een volk gereedmaken.’ (Lucas 1: 17b) Wanneer ben je er ‘klaar’ voor om Jezus te ontvangen? Want dat is het doel van Johannes’ prediking. Je bent er ‘klaar’ voor als je alles loslaat en als je met lege handen staat. Toewijding is: niets meer vast willen houden dan Jezus alleen.
Woedt er vandaag de dag een nieuwe Koude Oorlog? Deze aanname, aangewakkerd door de oorlog in Oekraïne, wordt betwist door Anne Applebaum in haar boek Autocratie bv. In plaats daarvan, zo betoogt ze in dat boek, is er een groeiende groep autocratische staten waar heersende elites duizelingwekkende niveaus van corruptie uitoefenen, rijkdom vergaren, het algemeen belang uithollen en elke zinvolle afwijkende mening onderdrukken. Er is eerder sprake van een ‘onrechtsstaat’ dan van een ‘rechtsstaat’, waarbij in de eerste groep de rechtbanken het middel worden waarmee wrede, cynische staatsmacht wordt ingezet om tegenstanders te vernietigen en gevangen te zetten.
De Koude Oorlog werd ondersteund door ideologie, maar autocratische staten steunen elkaar vandaag de dag door middel van logistiek, middelen en propaganda, ondanks grote verschillen in visie. Iran, Noord-Korea, Venezuela, China, Rusland en Zimbabwe, om een handvol autocratische naties te noemen, delen weinig in termen van gemeenschappelijke ideologie, behalve de wens van hun dictators om aan de macht te blijven, zowel om hun rijkdom veilig te stellen als om zichzelf te beschermen tegen juridische stappen. De vijgenbladeren van religieuze overtuigingen en nationalisme worden vaak in verschillende combinaties gebruikt, maar misleiden weinigen.
Als er een gemeenschappelijke deler is voor deze autocratieën, dan is het de wens om de naoorlogse nederzettingen af te schaffen, de instellingen en wetten die sindsdien de wereld hebben gekenmerkt. Het bestaande internationale recht is een specifiek doelwit, omdat de ontmanteling ervan dictators immuun maakt voor oordeel.
Het huidige mondiale beeld in duidelijke, criminele termen als deze formuleren, is nuttig. Maffiastaten bestaan en hun invloed groeit. Maar het is te gemakkelijk voor anderen om zichzelf aan de kant van de engelen te plaatsen. Deze kleptocratieën zijn mogelijk gemaakt door bedrijfslichamen elders. Vanuit Nederland worden producten verscheept die op de sanctielijst staan van de EU waardoor bijvoorbeeld Rusland haar agressief gedrag kan blijven voeren.
Aan het einde van de Koude Oorlog was er een wijdverbreid gevoel dat liberale, democratische waarden de overhand hadden en dat het alleen nog maar hoefde te gebeuren dat deze ideeën zouden doorsijpelen in de structuur van de resterende landen. Dat is vandaag de dag niet alleen niet meer het geval, maar het momentum is eerder dat autocratische waarden democratieën infecteren met hun gewoonten. De wereldwijde technologische revolutie heeft hieraan bijgedragen, aangezien ooit verafschuwde meningen en standpunten aanhang krijgen in de hoofden van mensen met grieven, reëel of ingebeeld.
De overleden opperrabbijn Jonathan Sacks zei dat de sleutelvraag voor de nieuwe eeuw was: wie spreekt namens God? Als de suggestie was dat dit een vraag is die verschillende religieuze tradities moeten beantwoorden op manieren die onze gemeenschappelijke menselijkheid ondersteunen, hebben we nu geen gebrek aan dictators die zeggen dat ze namens God spreken. Hun beweringen dat andere delen van de wereld goddeloos en gedegenereerd zijn, worden keer op keer herhaald. Net als Goebbels weten ze dat de eindeloze herhaling mensen uiteindelijk uitput totdat zinnen geloofwaardig worden. Niemand die om Gods karakter geeft, zou beweren dat hun samenleving zijn karakter goed weerspiegelt; er ís overal onrecht, haat en geweld. Maar er is een speciale hypocrisie wanneer criminelen die miljarden hebben gestolen en duizenden hebben vermoord, beweren namens God te spreken.
Toen Jezus zijn levensbepalende verleiding in de woestijn onder ogen zag, liet de duivel hem de koninkrijken van de wereld zien en beloofde dat ze van hem zouden zijn als hij zich zou ‘keren’. Hij verleidde Jezus ook om stenen in brood te veranderen. Macht en rijkdom, de zaken waar de dictators van de wereld naar verlangden. En zijn laatste verleiding: Zichzelf van het dak van de tempel te gooien, alleen om gered te worden door de engelen. Zich te omringen met een loyale groep officieren die Zijn belangen te allen tijde zouden beschermen.
In plaats van de snelweg naar autocratie, nam Jezus het oneffen en kronkelige pad van dienstbaarheid aan anderen. Een pad van zelfverloochening, beroofd van de materiële rijkdom die beschikbaar werd gesteld door Zijn verheven positie.
Dit is de menselijke norm die ons is gesteld en het dwingt tot zelfreflectie, niet tot opscheppen en bedreigingen.
Terwijl we 2025 naderen breekt er een reeks schermutselingen uit die ons waarschuwen voor dreigend gevaar. In Syrië hebben de rebellen de macht overgenomen en (zo lijkt het nu), een eind gemaakt aan het dictatoriale regime van de familie Assad. Wat zal dat betekenen voor de minderheden in Syrië en voor de wankele machtsbalans in het Midden Oosten Pro-Europese demonstranten in Georgië demonstreren bij het parlement van het land in Tbilisi. Verder ontwikkelt zich de oorlog in Oekraïne in een onzekere richting. En de president vanZuid-Korea kondigde korte tijd de staat van beleg af
Terwijl de wereld wacht op de inauguratie van de verkozen president Trump op 20 januari 2025, en hij grappen maakt over Canada dat de 51e staat met worden, bevinden we ons in een tussentijd.
Er is een voorgevoel dat het komend jaar het er niet beter op wordt zij is sterker dan de vage hoop op toekomstige vrede. ‘Tuurlijk; er is een staakt-het-vuren overeengekomen tussen Israël en Hezbollah, maar er wordt nog steeds raketvuur uitgewisseld en Israël moet nog reageren op de raketaanval van Iran in oktober, terwijl Iran nucleaire capaciteit nastreeft. In de Verenigde Staten waarschuwt ambassadeur in Japan Rahm Emmanuel voor Chinese ambities om Taiwan niet pas in 2027 in te nemen, zoals algemeen wordt aangenomen, maar in 2025.
Zelfs al is het maar tijdelijk, begin 2025 zal er een pauze zijn van de conflicten waaraan we de afgelopen jaren gewend zijn geraakt. De inauguratie van de verkozen president Trump zal naar alle waarschijnlijkheid een einde maken aan de Russische oorlog in Oekraïne. De Russische overeenkomst voor vrede zal echter alleen worden veiliggesteld in ruil voor territoriale concessies van Oekraïne. Israël zal een staakt-het-vuren met Hezbollah handhaven, terwijl Amerikaanse steun helpt om de restanten van Hamas in Gaza te verwijderen, zoals ze nu doen met het bombarderen van ISIS-stellingen in Syrië opdat zij niet ook een vinger in de Syrische pap krijgen Met Amerikaanse steun zullen Israël en Saoedi-Arabië het historische Abraham-akkoordproces hervatten als we de lente ingaan.
Maar deze pauze en deze korte-termijn-successen zullen kortstondig en misleidend zijn, een intermezzo voorafgaand aan de veel grotere dreigingen die in het verschiet liggen. Antonio Gramsci schreef eens: ‘De oude wereld sterft en de nieuwe wereld worstelt om geboren te worden: nu is het nu de tijd van monsters’. En die monsters van onze tijd zijn goed ingeburgerd en verzamelen energie voor hun volgende daden. Ze verschijnen van alle kanten, of dat nu in het politieke Westen of het globale Oosten is.
In deze wereld van monsters zijn verdeeldheid en verschil de standaardbenadering van menselijke relaties. We zijn ongevoelig geworden voor deze woorden, maar wat verdeeldheid en verschil betekenen, is een diepe zwakte in moderne mensen die verstoken zijn van liefde. Te veel mensen koesteren zich liever in hun eigen en andermans gebreken, dan dat ze ernaar streven deze te overwinnen ten gunste van wat we individueel en collectief kunnen bereiken, als we het maar zouden proberen. We leven in een periode van duisternis die het licht probeert te temperen en de geest van degenen die het goede nastreven, wil verminderen.
Verdeeldheid is gemakkelijk. Het is natuurlijk. Het is emotioneel. De focus ligt op het laagste element van onszelf en van anderen. In vergelijking daarmee is samenzijn geloof. Het ziet het verborgen potentieel van een ander. Maar samenzijn is onnatuurlijk. Samenzijn vloeit voort uit geloof en is de ongeziene-geworden-realiteit. Het herkent de zaden van het goede in een ander, begrijpend dat elke persoon is samengesteld uit vele contrasterende kanten, sommige slecht, sommige goed, maar het goede is de krachtigste van de twee. Samenzijn is een keuze. Het is een keuze om de zaden van geloof met geduld te water te geven, om te zien wat deze zaden met tijd, consistentie en inspanning kunnen worden.
In een tijdperk van groeiende verdeeldheid en conflict is saamhorigheid nauwelijks zichtbaar. Toch blijft verzoening mogelijk. Juist in deze tijden, waarin de kansen tegen de vrede van saamhorigheid zijn, worden verzoeners in de politiek, het bedrijfsleven, de academische wereld, non-profitorganisaties en de gemeenschap opgeroepen om met een doel naar voren te stappen. Juist wanneer er weinig geloof of hoop in de toekomst is, wordt verzoening – een daad van liefde – geëist.
Verzoening is het herstel van een gunstige relatie tussen jezelf en anderen. Het wordt bereikt door opoffering. De verzoener ervaart pijn om relaties te herstellen. Verzoening is gebouwd op liefde voor andere personen, ondanks hun gebreken en hun voortdurende weerstand, evenals hun gebrek aan geloof, liefde en hoop op vele momenten. Het vereist een gezonde eigenliefde, waarin we de vervulling van ons eigen goed zoeken als basis om dit voor anderen te doen.
Naast liefde is het hoofdingrediënt van verzoening pijn, omdat degenen die vervreemd zijn geraakt van vechten, zich verzetten, teruggaan op wat ze zeiden dat ze zouden doen, en ze aarzelen tussen goed en kwaad Ze betwisten de verzoener. De verzoener zal sterven, of bijna sterven, op bepaalde punten in het verzoeningsproces. En toch wordt de verzoener na de dood opgewekt, nederlaag slechts een opstap naar de triomf van saamhorigheid.
De verzoener verandert de pijn die gepaard gaat met het samenbrengen van anderszins conflicterende groepen, volkeren of landen in iets veel positievers. Ze nemen pijn op in hun wezen. Dit wordt bereikt door liefde, wat geduld mogelijk maakt, altijd het grotere geheel en het potentieel van mensen zien.
Liefde is de basis voor actie om anderen samen te brengen en bij elkaar te houden, een beroep doend op hun betere kanten, ondanks de menselijke neiging om het goede te corrumperen.
Mensen praten tegenwoordig over de noodzaak om ‘verschillen te overbruggen’ en dat we ‘samen beter zijn’. Maar woorden zijn makkelijker dan daden. Moeilijker is het om te beseffen dat het proces van verzoening pijnlijk is en dat leiders die verzoening nastreven – op lokaal, regionaal of nationaal niveau – eerst ervaring moeten opdoen met lijden.
Deze ervaring kan alleen het resultaat zijn van een idee over de waarde van pijn, wetende dat de vreugde van samenzijn het grootst is als deze wordt voorafgegaan door geduldig en nederig lijden. Er is geen overbrugging van verschillen, geen vermindering van verdeeldheid, geen samenzijn, zonder pijn. Dat is een les voor de huidige en toekomstige verzoeners van de wereld in alle lagen van de bevolking, nu we een wereld betreden die nog meer vol conflicten zit. En bij verzoening is het altijd onduidelijk wat de uitkomst zal zijn. Iemands inspanningen kunnen voor ook niets zijn, trouwe inspanningen zijn dan een kwestie van falen en bitterheid, in plaats van een zoete prestatie.
Iedereen die verzoening zoekt in een gevaarlijkere wereld moet eerst sterven aan zijn vorige leven van verdeeldheid. Hij moet dit zelf in het verleden achterlaten en het afwerpen. Hij moet een nieuw persoon worden, doordrenkt met liefde, gelovend in menselijk potentieel, die wil dat anderen slagen en die bereid is te vechten om dit succes te bereiken. Maar verzoeners moeten altijd vechten met liefde als basis van hun inspanningen, en met het geloof dat ze zullen winnen in hun strijd, dat hun inspanningen succesvol zullen zijn. Dit geloof gaat in tegen wat er te zien is, de kansen zijn zelden of nooit in het voordeel van verzoeners.
Ja, we hebben verzoeners nodig in onze tijd. Deze individuen zijn schaars, maar ze zijn de sleutel tot de toekomst en tot de gezondheid van onze geopolitiek. Zij zijn de politici – gekozen én degenen achter de schermen – de zakenmensen en de lokale gemeenschapsleiders die het grotere plaatje kunnen zien en verwoorden, gericht blijven op het potentieel van de mensen om hen heen en het lijden dragen dat gepaard gaat met het vervullen van potentieel.
De huidige oorlogen en schermutselingen zullen als we 2025 ingaan, waarschijnlijk tijdelijk afnemen. Misschien zullen ze zelfs even stoppen. Maar we moeten niet verbaasd zijn als deze het komende jaar met meer intensiteit weer de kop opsteken. Dit is precies het moment waarop velen zullen worden opgeroepen om te streven naar saamhorigheid in het aangezicht van verdeeldheid, wetende dat verzoening kracht is in het aangezicht van de realiteit van menselijke zwakte.
De God die werkt op wereldniveau heeft ook aandacht voor het leven op de vierkante meter van zijn kinderen. Zo komt, naast Zacharias, Elisabeth in beeld. Haar naam betekent: ‘de Here is een eed’. Oftewel: ‘God is trouw aan zijn Woord’. In haar ontmoeten we een gewone vrouw: ze valt niet op. God houdt van gewone mensen. Dat zie je door heel de Bijbel heen. Maar laat niemand denken: ‘Ik ben te gewoon. In mijn leven kan God niets bijzonders doen!’ Elisabeth is ook een gewonde vrouw. Ze heeft geen kinderen van de Here gekregen. Dat gold in Israël als een schande: ‘ Als je geen kinderen hebt, veracht God je.’ Niets is minder waar! Maar de mensen verachtten Elisabeth wel. Werd ze met de nek aangekeken; Groeten mensen haar niet; Maakten ze misplaatste grapjes.
Elisabeth lijkt op haar Heiland: ‘iemand voor wie men het gelaat verbergt, veracht, een geplaagde’ (Jesaja 53: 3-4). Ze is een navolger van Jezus. De verachting slaat om in verwachting: deze gewonde vrouw ervaart genade in haar leven nu ze van de Here een kind ontvangt. Vijf maanden lang verbergt ze zich. Het huis van Zacharias en Elisabeth wordt een retraite-oord. Waarom verbergt ze zich? Omdat ze zich schaamde? Twijfelt ze? Is ze bang voor bemoeizucht en nieuwsgierig gepraat? Ze verbergt om zich samen met Zacharias te verootmoedigen. Ze verbergt zich om haar intieme geheim te delen met haar Here, zodat God zelf op zijn tijd dit geheim bekend zal maken (als Maria komt).
Al voor zijn geboorte verandert Jezus mensenlevens. In de stilte van de afzondering, in de verborgen omgang met haar Heer, is Gods Geest aan het werk in Elisabeth. En als Maria dan komt, zingt ze, vervuld met de Geest, een lofzang. Van deze gewone, gewonde vrouw mogen we een paar geestelijke oefeningen leren, die ons helpen dichtbij Jezus te zijn.
De eerste man die ik in deze Adventstijd voorstel is een priester: een man van gebed dus, geroepen om het volk voor te gaan in de offerdienst. Zijn naam betekent: bij de HERE is gedachtenis. Want God is zijn volk niet vergeten en werkt ‘achter de schermen’ aan de verlossing. Samen met Elisabeth heeft hij maar één verlangen: God de Here met een volkomen toegewijd hart dienen. Ze zijn te oud om nog kinderen te krijgen. In Zacharias en Elisabeth ontmoeten we mensen die ‘model staan’ voor de gelovige Rest van Gods volk in een tijd van onderdrukking.
Twee weken per jaar doet Zacharias dienst in de tempel. Slechts één keer in je leven mag je als priester in het heilige komen om het reukoffer te brengen. Dit is dus de gelukkigste dag uit zijn leven. En dan verschijnt er ook nog een engel! Zacharias staat hier overigens niet als privépersoon: hij is ambtsdrager, buiten staat het volk te bidden, de engel verschijnt niet bij hem thuis, de te geven naam is geen familienaam. Tegelijk worden we wel deelgenoot gemaakt van Zacharias’ emotionele reactie (ontroering en angst), kondigt de engel blijdschap en vreugde voor hem persoonlijk aan en horen we Zacharias’ persoonlijke reactie: ‘Dit kan toch niet waar zijn?’ En we kunnen het nog wel begrijpen ook… Mocht je van deze oude man niet veel meer geloof verwachten? De Bijbel doorbreekt hier ons vaak wat stereotype denken over oud en jong: ‘Ouderen zijn wijzer en geloviger; jongeren moeten vooral nog veel leren.’ Maar hier blijkt dat oud-zijn niet per definitie betekent: verder zijn op de weg met God. Straks komt Maria in beeld, een kind nog eigenlijk. En zij gelooft met hart en ziel.
Ach, wat was Nederland weer in rep en roer toen laatst de eerste sneeuw van het seizoen viel: code geel en oranje werden afgekondigd voor het verkeer. Maar andere mensen worden jaarlijks weer helemaal blij van – de eerste – sneeuw. Waarom verbaast sneeuwval ons nog steeds? Ik denk omdat we verlangen naar sneeuw in deze tijd van het jaar, omdat verlangen het enige is wat er te doen is.
Ja, waarom voelen we ons zo aangetrokken tot sneeuw? En wat zegt het over ons dat we dat zijn? De Duitse socioloog Hartmut Rosa begint zijn boek Unverfügbarkeit met deze prachtige woorden:
‘Herinner je je nog de eerste sneeuwval op een late herfst- of winterdag, toen je een kind was? Het was alsof er een nieuwe realiteit binnendrong. Iets verlegen en vreemds dat ons kwam bezoeken, neerdaalde op en de wereld om ons heen veranderde, zonder dat we er iets voor hoefden te doen. Een onverwacht geschenk. Vallende sneeuw is misschien wel de puurste manifestatie van onbeheersbaarheid. We kunnen het niet fabriceren, afdwingen of zelfs maar met zekerheid voorspellen.’
Rosa betoogt dat we de grootste betekenis vinden in datgene wat oncontroleerbaar blijft, buiten ons bereik. We verlangen in deze tijd van het jaar naar sneeuw omdat verlangen het enige is wat we kunnen doen. Nee, kunstmatige sneeuw zal altijd teleurstellen. We kunnen onze eigen ontzag niet fabriceren.
Rosa waarschuwt dat de moderniteit is opgebouwd rond ‘het idee, de hoop en het verlangen dat we de wereld beheersbaar kunnen maken.’ Op een gegeven moment leidt meer invloed op iets ertoe dat dat ding wordt gereduceerd tot een instrument dat alleen onze verlangens kan frustreren.
Als ik ga zitten om een film te kijken die eindelijk wordt gestreamd. Uiteindelijk ontwikkelt zich de film na 20 minuten wat traag. Vervolgens ga ik naar iets anders te kijken, om te eindigen met de vraag of ik de film niet in de bioscoop had moeten gaan kijken.
Of als ik luister naar de podcast van het evenement waar ik niet naartoe wilde. Ik spoel hem wat vooruit terwijl ik de was in de wasmachine doe. Maar ten slotte kan ik je niet vertellen wat ze hebben besproken.
In elk van deze gevallen heeft technologie me, op zijn minst op één niveau, meer controle gegeven en me toegestaan mijn omgeving meer in overeenstemming vorm te geven met mijn verlangens. Rosa stelt vast dat elk verlangen wordt ‘gedreven door een verlangen om iets dat nog onbereikbaar is binnen ons bereik te brengen.’ En toch wordt in elk geval datgene wat ik wenste – de ervaring van het kijken naar een geweldige film of deelname aan een stimulerend gesprek – in gevaar gebracht door deze veronderstelde verbetering.
Wat wij zien als een drang om meer keuze te maken, gaat vaak eigenlijk over controle. Als we het zo stellen, wordt de drang niet ongeldig, maar worden we ons wel bewuster van de kosten. Meer keuze betekent voor mij meer controle over iets of iemand.
Tegelijkertijd kan meer controle over de omgeving ook minder zelfcontrole betekenen. Ik ben een bundeltje tegenstrijdige verlangens, en hoe meer ik word aangemoedigd om ze allemaal na te streven, hoe meer ik word aangespoord om geen van hen consequent na te streven.
In de Adventstijd herdenken christenen de geboorte van Jezus, maar het primaire doel ervan wás en ís om onze blik te richten op het einde van de wereld. We kunnen het kerstverhaal misschien zoetig maken, maar de apocalyptische oproep van Advent zal altijd weerstand bieden aan onze behoefte aan controle. Advent kijkt uiteindelijk ook vooruit omdat we zullen sterven, dat de wereld zal vergaan en dat we allemaal geoordeeld zullen worden. Nee, je hebt er geen controle over.
Hoe we ook denken dat we alles onder controle hebben, Advent onthult dat het een schijnvertoning is. Er zullen altijd dingen zijn die buiten onze greep liggen en we besteden veel tijd aan het afleiden van onszelf ervan, door te doen alsof het anders is.
Advent verzekert ons dat we deze realiteit onder ogen moeten zien, maar dat we dat niet alleen kunnen. De God die als baby kwam en werd geëxecuteerd, en de extremen van menselijke kwetsbaarheid ervoer, is nu bij ons. Het is die God die aan het einde komt. Het is die God wiens liefde ons troost en moed geeft.
Het is dus logisch dat we op dit moment van het jaar op zoek zijn naar sneeuw. Iets in ieder van ons zoekt nog steeds naar iets dat buiten ons ligt, iets dat geen enkele technologie of systeem kan organiseren of temmen. Sneeuw fungeert dan als een echo van dat diepere gevoel van kwetsbaarheid dat we allemaal proberen te vermijden. Het wekt ons verlangen op om geconfronteerd te worden met iets dat werkelijk ontzagwekkend is.
In Adventsperiode vinden we de belofte van waar we naar hebben verlangd: een God die zal komen en alles zal herstellen, een oncontroleerbare God die komt als sneeuw. Advent roept ons op om de door de mens gemaakte kunstsneeuw weg te doen en ons voor te bereiden op de komende sneeuwstorm. Dat kan ons helpen te zien waar deze nieuwe realiteit zich nu al opdringt.
Brandend Zand 