Vandaag is dan het het conclaaf begonnen.
Onder het zingen van ‘Veni Creator Spiritus’
zullen de kardinalen zich afzonderen
om – geleid door de Heilige Geest –
een nieuwe paus uit hun midden te kiezen.
En het houdt van links tot rechts de gemoederen enorm bezig.
Want er is iets aan de manier waarop pausen
worden gekozen dat tot de verbeelding spreekt.
Degene die het idee van zwarte rook voor ‘geen besluit’
en witte rook voor ‘habemus papam‘
– ‘we hebben een nieuwe paus’ –
bedacht, was een marketinggenie.
Zoveel beter dan een persbericht of een tweet van het Vatican X-account.
Natuurlijk sprak heet conclaaf zo levendig tot onze verbeelding
door recente gelijknamige film met Ralph Fiennes.
Naar het boek van Robert Harris.
Ja, we zijn dol op het idee van geheime debatten en intriges,
mensen die van de wereld worden afgesloten
totdat ze een besluit nemen
met geheimzinnige, oude rituelen en een onzekere uitkomst.
Was er ooit een film waarvan de release beter getimed was?
En dan zijn er nog de enorme aantallen.
Er zijn vandaag de dag ongeveer 1,4 miljard katholieken in de wereld;
ongeveer evenveel als de bevolking van India en China,
de meest bevolkte landen ter wereld.
Toch is de identiteit van de nieuwe paus ook voor ons van belang.
De leider van China of India is vooral interessant
voor mensen die in China of India wonen,
maar misschien minder voor degenen
onder ons die daar niet wonen.
Maar de nieuwe paus is het hoofd van de kerk
misschien om de hoek van waar je woont,
of van mensen met wie je samenwerkt,
of, als je zelf katholiek bent, je eigen spirituele leider.
Deze benoeming is dus enorm belangrijk.
Maar het gaat niet alleen om de uiterlijke schijn,
het drama, de aantallen.
En het geldt ook niet alleen voor katholieken.
Officieel wordt een paus aangeduid
als de opvolger van Petrus, één van Jezus’ vrienden.
Je zou dus kunnen zeggen dat zijn ambt als het ware
een levende link vormt
met de oorsprong van de christelijke beweging,
de eerste tekenen van de revolutie.
Natuurlijk is er een aantal behoorlijk
vreselijke pauselijke zetelbezitters geweest,
wier persoonlijke levens nauwelijks
enige kennis van of relatie met Jezus vertoonden.
Denk bijvoorbeeld
aan de zestiende-eeuwse Roderigo Borgia (paus Alexander VI),
die ondanks de regel van het geestelijk celibaat,
meerdere kinderen kreeg van diverse maîtresses,
en het pausschap verwierf
door kardinalen om te kopen
en zijn favoriete zoon op achttienjarige leeftijd
tot bisschop van verschillende lucratieve zetels maakte,
en op negentienjarige leeftijd tot kardinaal.
Er is dus niets vanzelfsprekends aan
– en daarom ontkenden de protestantse hervormers
het idee van een algeheel automatisch pauselijk gezag.
Maar wanneer een persoon van evidente heiligheid
wordt gecombineerd met dit besef
van het gewicht van het ambt,
wordt het pausschap een geschenk aan ons allen,
dat ons verbindt met de eerste volgelingen van Jezus
– zelfs met Jezus zelf.
Het pausschap is een van die unieke dingen
in het moderne leven
– een navelstreng met het verleden.
Monarchieën doen iets soortgelijks:
ze verbinden ons met het verleden
via de lange rij koningen en koninginnen.
Maar vaker wel dan niet
onthullen de gebeurtenissen
waarnaar ze ons terugvoeren,
het proces waarmee die families de macht grepen,
duistere politiek, omkoping en bloedige gevechten.
Dit is een lijn in de geschiedenis
die ons verbindt met de gebeurtenis die,
als we Tom Hollands boek Heerschappij
mogen geloven,
meer impact heeft gehad
op de vorming van de westerse cultuur
dan welke andere ook:
het opmerkelijke leven,
de dood en de wederopstanding van Jezus
– een radicaal leven vol liefde,
zelfopoffering en transformerende kracht
– voor zowel individuen als hele beschavingen.
En daarvoor zouden we,
of we nu katholiek, protestant, orthodox
of misschien zelfs ongelovig zijn,
een gebed – of een glas –
van dankzegging kunnen heffen.
Het was destijds premier Mark Rutte die Nederland vergeleek met een broos vaasje.
‘Want’ zo zei hij ‘wat we samen hebben opgebouwd is heel breekbaar.
Laten we het goed beschermen!’
Hij had het destijds over de toenemende polarisatie in Nederland.
Ik wil de metafoor gebruiken voor de democratie.
Want die staat mijns inziens ook onder druk,
zowel nationaal als internationaal.
Geruchten dat Donald Trump de Amerikaanse grondwet
zou kunnen opschorten
om een derde termijn als president na te streven,
en nog duisterdere dreigingen
dat zijn regime zelfs autocratische ambities
zou kunnen koesteren,
hebben het Westen eraan herinnerd
dat we democratie
niet als vanzelfsprekend moeten beschouwen.
Parlementaire democratie,
zo hebben we algemeen aangenomen,
is een goede zaak.
Ze is zo goed dat we haar niet alleen willen delen,
maar ook aan andere landen wilden opleggen.
De oorlog in Irak uit 2003, bijvoorbeeld
werd, zo werd ons verteld,
uitgevochten voor vrijheid en democratie,
maar zo liep het niet helemaal.
Met democratie bedoelen we meestal politieke verantwoording,
waarbij regeringspartijen macht uitoefenen
via de wil van de bevolking die ze dienen,
uitgedrukt in regelmatige volksraadplegingen
die ervoor zorgen
dat niemand zich ongestraft
aan de macht kan vastklampen.
Het Trump-fenomeen begint echter te wijzen
op het vooruitzicht van een volkswil
die een regeringsvorm bepleit
die niet overeenkomt
met onze gebruikelijke liberale uitgangspunten.
Er klinken stemmen,
waaronder die van schrijfster Margaret Atwood,
die een opschorting van de Amerikaanse democratie verwachten
als gevolg van de waanzin van de huidige president.
De meesten van ons in Nederland
zullen waarschijnlijk zeggen
dat democratie meer moet zijn dan een systeem
waarin meerderheden hun zin krijgen.
Want we willen ook dat onze regering
zich aan de wet houdt.
En dan moeten we niet alleen beslissen welke wet,
maar ook wiens wet.
Voor degenen met een religieuze overtuiging
zal die vraag deels en in belangrijke mate
beantwoord worden door Gods wet,
waarop de westerse beschaving
aantoonbaar is gebouwd.
Hier komt pluralisme om de hoek kijken,
zonder welke een democratie niet effectief kan functioneren.
Want een staat is een verzameling politieke en burgerlijke gemeenschappen,
waarin alle individuen rechten en plichten hebben, die wettelijk beschermd zijn.
Dit model is gebaseerd op de Romeinse wetgevende macht,
die sterk gecentraliseerd was
en systematisch wantrouwend stond tegenover verenigingen,
wat de reden was waarom vroege christenen eronder werden vervolgd.
De val van dat rijk liet een juridisch vacuüm achter,
waarin natiestaten en de vroegmiddeleeuwse kerk terechtkwamen.
Het was dit laatste staatsorgaan dat de basisprincipes van het Romeinse recht erfde,
gecentraliseerd, universeel en soeverein, onder de paus.
En het is dat orgaan dat in conclaaf bijeen is om een nieuwe paus te kiezen.
Die verkiezing democratisch noemen is meer dan overdreven,
omdat de demos, de gewone mensen,
er niet bij betrokken zijn
en ook niet vertegenwoordigd zijn.
De Kerk is geen democratie,
net zomin als God verantwoording schuldig is aan zijn schepping.
Eerder andersom
– sommige denominaties spreken van ‘Gods uitverkorenen’,
degenen die Hij kiest voor verlossing.
In het christelijk denken is God een dienende koning,
maar desalniettemin een absolute en,
zoals sommigen die zich tegen God verzetten,
een tirannieke autoriteit.
Hoe moeten we reageren op een ondemocratische Godheid?
Een antwoord daarop zou gevonden kunnen worden
in dat pluralistische kenmerk van democratie.
We zijn er eerlijk gezegd niet goed in
om pluralisme in onze geloofssystemen te erkennen.
Op zijn best opereren we in een soort absoluut duopolie
– je gelooft, of je gelooft niet.
Een pluralistisch model zou er een zijn
waarin we de goddelijke wil leren kennen
via de gehele schepping,
alle uitingen van geloof en ongeloof,
in plaats van alleen via onze eigen wil.
Pluralisme is gezond,
zowel in de seculiere politiek
als in religieuze gebruiken.
Het is de tegenpool van de groeiende autocratie
zoals bijvoorbeeld in de Verenigde Staten van Amerika
en geeft een stem aan een scala aan wereldbeelden.
Dit is geen pleidooi voor theocratie,
maar de overtuiging dat de christelijke traditie
berust op het principe dat geen enkele politieke orde
de autoriteit van God kan claimen,
behalve het Lichaam van Christus.
En het Lichaam van Christus omvat alle leden van het menselijk ras.
In tegenstelling tot politieke partijen
concurreren wij niet om de macht,
maar vormen wij een gemeenschap
die wijst naar een geredde en genezen wereld.
De keuze is hier tussen een soort seculier burgerschap,
een vorm van multiculturalisme
dat een akkoord sluit tussen verschillende gemeenschappen
op basis van universeel verlichte principes.
Of we kunnen reageren op de energie
waarop die seculiere utopie gegrondvest zou kunnen worden,
door bereidwillige gemeenschappen te bouwen
die streven naar wereldwijde rechtvaardigheid en vrede.
Dat is een missie van de Kerk op het gebied van diversiteit.
Het gaat dus minder om democratie dan om pluralisme.
En dat pluralisme moet een herkenbaar kenmerk worden van de gelovigen,
wat het historisch gezien maar al te vaak niet is geweest.
We kunnen alleen maar hopen en bidden
dat het een missie wordt die ook centraal staat
in de beraadslagingen die de komende dagen
zullen leiden tot een witte rookpluim uit de Sixtijnse Kapel.
Brandend Zand 