Brandend Zand

Als ik me goed herinner, had ik een zeer positief gevoel
over paus Franciscus toen hij in 2013 werd gekozen.
De overleden paus was zo bedreven
in het doen van dingen die een boodschap uitstraalden,
dat algemeen werd aangenomen dat hij een verademing was.
Iedereen zou je vertellen dat hij heel nuchter was.
De weigering om in de officiële pauselijke appartementen te wonen!
PR-mensen hadden alleen maar angstdromen
van mensen die geen enkele interesse hebben
in wat het bedrijf verkoopt.

Hier was een man die duidelijk afstand wilde nemen
van de pracht en praal en de rijkdom (al dat Vaticaanse goud!).
Paus Franciscus maakte een punt, en dat was terecht.
Nee, Franciscus was uiteindelijk niet de modernist
waar sommige commentatoren op hoopten,
maar alleen omdat hij aantoonde
wat eigenlijk al overduidelijk had moeten zijn:
dat de paus niet op die manier ‘de baas is’
van het katholieke geloof.
Het verhaal is altijd complexer
dan ‘liberaal’ versus ‘conservatief’.

Is ie liberaal of conservatief;
soortgelijke speculaties doen al de ronde
over de nieuwe paus, Leo XIV.
Zelfverklaarde atheïsten
vinden dat Leo
positiever over abortus moet spreken,
vrouwen moeten toelaten tot het geestelijk ambt
en zich positief moet uitspreken over de lhbtiq+ gemeenschap.
Iedereen probeert elk microdetail dat we hebben te interpreteren.
En wat is de betekenis van zijn Amerikaanschap?
Is dit de poging van het conclaaf om een tegen-Trump te creëren?
Waarom verscheen Leo in traditioneel gewaad
(iets wat Franciscus nadrukkelijk vermeed)?
En waarom ‘Leo’?

Zelf wijst paus Leo XIV erop
dat de richting van zijn voorganger zal worden gehandhaafd.
Toch hebben sommige conservatieve katholieke lobbyisten
hun uiterste best gedaan
om de meer progressieve ideeën van Franciscus terug te draaien:
zijn verdraagzaamheid tegenover homoseksuelen,
zijn aandacht voor de armen,
zijn zorg over klimaatverandering,
en last maar zeker niet least,
zijn kritiek op de politiek van Donald Trump.

Want over het algemeen zijn de katholieken in de VS verrechtst.
Natuurlijk nog heel wat liberale en progressieve katholieken in de VS,
waaronder een aantal kardinalen.
Maar de invloed van extreemrechtse katholieken
die de sociale verworvenheden van de vorige eeuw
ongedaan willen maken is enorm gestegen.
De jaren zestig: de jaren van seks, drugs, en rock ‘n roll, Vaticanum II,
en wat gewis nog belangrijker was,
burgerrechten voor zwarte Amerikanen
liepen veel katholieken,
maar ook evangelische christenen,
over naar de Republikeinen,
die een culturele contrarevolutie beloofden:
orde op straat, kerk op zondag,
geen seks buiten het huwelijk,
zeker niet tussen mensen van hetzelfde geslacht,
en (in bedekte termen natuurlijk)
de handhaving van witte suprematie.
Daarom stemden veel behoudende christenen in 1968 op Nixon,
en een halve eeuw later op Trump.
Ras was ook hier van belang.
Katholieke Trumpstemmers waren overwegend blank;
zwarte en latino katholieken stemden eerder op Biden.

Veel van de rechtse lobbyisten komen uit de VS,
en de meesten van hen zijn voor Trump.
Die zogenaamde MAGA-katholieken 
beschikken over veel geld en hebben machtige vrienden.
Deze katholieken zijn fel tegen abortus.
(evangelische) christenen tilden hier minder zwaar aan,
maar zij schaarden zich achter katholieken
in hun gemeenschappelijke streven
om overheidsgeld los te krijgen
voor bijvoorbeeld confessionele scholen.
Strenge katholieken en evangelische christenen
vonden elkaar ook meer dan ooit
in de cultuurstrijd die begon met Nixon,
en die nu het land meer en meer verdeelt in twee kampen.
Een paus heeft geen leger van betekenis,
zijn grondgebied past in het centrum van Amsterdam,
hij heeft geen aardse grondstoffen.
Ja, in de ogen van veel atheïsten is de kerk een archaïsch instituut.
Tóch kan een paus, zeker in een gewelddadig tijdsgewricht,
een belangrijke rol vervullen,
door alleen al te appelleren
aan universele waarden en menselijke waardigheid.
De paus is voor velen nog steeds een morele autoriteit,
met celebrity-status bovendien.
Dat geeft hem invloed.
Hij trekt altijd de aandacht en wat hij zegt
is vaak ook bedoeld voor niet-katholieken en niet-gelovigen.
Een pleidooi voor klimaatmaatregelen is universeel.
Hetzelfde geldt voor mensenrechten.

Speculaties…
Er gaan al geruchten dat deze nieuwe paus
zijn privémissen graag in het Latijn opdraagt;
Anderen hebben erop gewezen dat hij
met de aanhangers van Franciscus meeliep
en zelfs zijn openingstoespraak
raakte het thema ‘synodaliteit‘
van de overleden paus aan.
Synodaliteit, afhankelijk van wie je het vraagt,
is ofwel een nobele poging tot decentralisatie
en het luisteren naar alle stemmen in de Kerk;
ofwel een poging om doctrinaire verandering
te bewerkstelligen onder het mom van pastoraat.
Eén van zijn toespraken vindt ik al wel heel positief
en in lijn met zijn wapenspreuk:
‘We moeten getuigen van ons vreugdevolle geloof in Jezus’, zei Leo XIV,
terwijl hij waarschuwde dat waar dit geloof ontbreekt,
het leven betekenis verliest.’

Toch zou mijn advies zijn om ver van dit soort speculaties te blijven.
Mensen veranderen immers voortdurend van gedachten.
En mensen veranderen vooral
wanneer ze zo’n taak krijgen
als Robert Prevost.
Zelfs vanuit een puur natuurlijk perspectief
zal de verantwoordelijkheid
voor meer dan een miljard katholieken
waarschijnlijk een ontnuchterend effect hebben
en je hyperbewust maken
van elke stap die je op het punt staat te zetten.

Paus Leo’s vermogen om de katholieke kerk te leiden
is geen macht die hij op zichzelf bezit;
die komt, zoals de officiële leer het stelt,
‘krachtens zijn ambt’.

Intussen heeft de paus geen behoefte
aan analyse, speculaties,
twijfel of projecties.
Hij heeft onze gebeden hard nodig.