Brandend Zand

Gister op Paasmaandag overleed paus Franciscus op de leeftijd van 88 jaar.
Hij leek half hersteld van een maand ziekenhuisopname vanwege een longontsteking
en zegende op Paaszondag zelfs de menigte
die zich op het Sint-Pietersplein had verzameld vanaf het balkon.
Moge hij rusten in vrede.

Hij werd in 1936 in Buenos Aires geboren als Jorge Mario Bergoglio,
als zoon van twee Italiaanse immigranten
die een leven zochten zonder Mussolini’s fascistische heerschappij.
Helaas kon dit hun zoon niet behoeden voor dictaturen
– in de jaren 70 werd de Argentijnse regering omver geworpen
door een militaire junta, die zich fel verzette tegen het socialisme.

Dit stukje biografie is essentieel om een genuanceerd beeld van paus Franciscus te schetsen.

In 1958 trad hij toe tot de Sociëteit van Jezus,
een religieuze orde die half opgericht was
om een reactie te vormen op de protestantse Reformatie.
Hun oorsprong in de apologetiek
heeft de ‘jezuïeten’ een reputatie van softie ten aanzien van de leer gegeven.
Toen hij op 13 maart 2013 werd verkozen tot paus Franciscus,
zagen sommigen een aanwijzing dat deze paus een hervormer was.

Velen zagen dat paus Franciscus tijdens zijn pontificaat
dit probeerde waar te maken:
In 2021 beperkte de paus het gebruik van de traditionele Latijnse mis,
een stap die gemeenschappen
die de overstap naar volkstaaldiensten
in de jaren 60 betreurden en ernstig beledigde.
In 2023 bevestigde hij dat priesters mensen in
‘niet reguliere verbintenissen’ mogen zegenen,
zoals paren van hetzelfde geslacht en hertrouwde stellen,
maar níet als een zegen voor de verbintenis.
Tóch wordt hij ook gezien als een wind van verandering
– openhartig, populair en oprecht nederig in zijn dienende leiderschap.

Maar tijdens zijn tijd als hoofd van de Argentijnse jezuïeten
was de jonge pater Bergoglio naar buiten toe conservatief
en verzette hij zich tegen de linksgeoriënteerde bevrijdingstheologie
die de Latijns-Amerikaanse conferenties en seminaries van die tijd overspoelde.
Als paus kon hij zo nors en traditioneel zijn als maar kan.
Zijn antwoord op de vraag van een interviewer
of vrouwen in 2024 tot de priesterwijding toegelaten konden worden,
begon met een bot ‘nee’.
Hij kwam in de problemen toen hij in een openhartig gesprek
over de sfeer in sommige katholieke seminaries
een negatieve belediging uitsprak voor homo’s.
De naam die hij koos, Franciscus, naar de heilige van Assisi,
was meteen een heel programma.
Franciscus van Assisi stond immers ook voor de heropbouw van een vervallen kerk.
Ook bij het aantreden van de nieuwe paus verkeerde de Rooms-Katholieke Kerk
immers in stormachtig weer:
misbruikschandalen, gesjoemel in de bank van het Vaticaan
en misstanden in de Romeinse curie,
het ambtenarenapparaat van de kerk.
Paus Franciscus maakte meteen na zijn benoeming
meteen werk van de noodzakelijke hervormingen,
waarbij hij voortbouwde
op de fundamenten die Benedictus had gelegd.
Door gerichte benoemingen probeerde Franciscus
het Vaticaanse bestuursapparaat
doeltreffender en transparanter te maken.

Ook stond Franciscus voor een arme kerk
voor de armen,
voor barmhartigheid
voor armoede, nederigheid,
voor eenvoud, voor zorg voor de schepping,
en voor vrede en interreligieuze dialoog.
Zo ging Franciscus van Assisi in tijden van de kruistochten bijvoorbeeld
langs bij de sultan van Egypte.
Met dat voorbeeld in gedachten zou paus Franciscus
geregeld naar moslimlanden reizen,
en de broederlijkheid met moslims verdedigen.
En liefde voor de schepping
vertaalde zich dan weer
in een bijzondere aandacht voor ecologie.
Franciscus werd de eerste paus
die zo sterk de nadruk zou leggen op klimaatverandering.
Hij schreef met Laudato Si’ de eerste encycliek over de kwestie.
In 2020 schreef hij de sociale encycliek Fratelli tutti,
een geschreven ‘I have a dream’.
Daarin tekende hij een wereld
– en wegen daar naartoe –
waarin vluchtelingen worden verwelkomd,
de doodstraf niet meer bestaat,
er geen oorlog meer wordt gevoerd,
het milieu voor de winst gaat,
de kloof tussen arm en rijk bijna verdwijnt
en mensen elkaar als broeders en zusters zien.
Hij dacht meer vanuit de mens dan vanuit de leer.
Meer dan zijn voorganger Benedictus XVI,
legde Franciscus de nadruk op
de praktische kant van het geloof.
Hij wilde de kerk van binnenuit hervormen
en de geestelijken en parochianen meenemen
op de weg van een belerende
naar een luisterende, gastvrije kerk.

Maar toch…
Te liberaal voor de conservatieve gelovigen,
en te traditioneel voor de liberale katholieken.
Franciscus was een paus met een duidelijk profiel:
sociaal progressief inzake onderwerpen
als armoede, ongelijkheid
en de zorg voor de schepping,
conservatief op het gebied van abortus en euthanasie.
Anders dan zijn voorgangers gaf hij ruimte aan vragen
rond celibaat en vrouwelijke ambtsdragers,
al veranderde de leer niet.
De taal en de stijl waren veranderd,
maar de kerk bleef vooral zoals ze was.

Wat tekende paus Franciscus dan precies?
Wat hij volgens mij leerde van de militaire machtsovername in de jaren zeventig,
was de prijs van idealisme, aan beide uiteinden van het politieke spectrum.
Hij was, naar mijn mening, een pragmaticus.
Geen academicus zoals zijn voorganger, paus Benedictus XVI,
en, in tegenstelling tot paus Johannes Paulus II,
was er geen duidelijk politiek doel
in de vorm van de uiteenvallende Sovjet-Unie.
Franciscus was paus in een veel complexere wereld,
die steeds meer een duidelijke morele basis miste
en het steeds moeilijker vond om te reageren
op enorme technologische en sociale veranderingen.
Toch deed hij wel een dappere poging
om het huidige obsessieve consumentisme
te agenderen,
bijvoorbeeld in zijn encycliek
Dilexit Nos uit 2024:

‘Om de liefde van Jezus tot uitdrukking te brengen
wordt vaak het symbool van het hart gebruikt.
Sommigen vragen zich af
of dit symbool nog steeds betekenisvol is.
Maar omdat wij geneigd zijn oppervlakkig
en snel te leven
zonder uiteindelijk te weten waarom,
en omdat wij geneigd zijn
onverzadigbare consumenten
en slaven van de raderwerken
van een markt te worden,
die geen belangstelling heeft
voor de zin van ons bestaan,
hebben wij er allen behoefte
er het belang van het hart
opnieuw te ontdekken.’

Franciscus zal bekend blijven staan om zijn pogingen
om in alles een evenwicht te vinden
om te pleiten voor verandering,
maar zich elders terug te trekken.
Hij was geliefd om dezelfde redenen
waarom hij fel bekritiseerd werd.
Zo gepolariseerd is onze tijd.