In de naam Israël zit iets dubbels. De Bijbelschrijver mag dan wel vertellen dat de naam betekent dat Jakob strijdt met God en mensen. Maar taalkundig betekent Israël: Gód strijdt. God strijdt voor en met Jakob. Dat is het diepste geheim van de zegen die Jakob ontvangt. Dat dubbele zat wellicht ook al in in zijn eerste naam Jakob. Die vertalen we doorgaans als hielenlichter, bedrieger en dat is ook wat Bijbelschrijvers doen. Maar die naam kwam in oude Semitische talen vaker voor in verschillende varianten op Jakob of Jakob-El, steevast afgeleid van het werkwoord beschermen. Dat zou betekenen dat ook in deze naam al de betekenis schuilgaat van ‘moge God hem beschermen’ of ‘God heeft hem beschermd’.
De kern van het gevecht bij Pniël is dat Jakob Ezau leert loslaten. Zodat hij innerlijk echt vrij is voor God. De volgende dag geeft hij Ezau letterlijk zijn zegen terug en gaat hij nu heel bewust echt zijn eigen pad. En als alles achter de rug is en Jakob Sichem bereikt, noteert de Bijbelschrijver in Genesis 33,18: ‘en Jakob kwam als een heel mens aan.’(vertaling Jonathan Sacks)
Een heel mens. Dat is nogal wat voor een man die heel zijn leven in tweestrijd is. Een heel mens. Dat klinkt als iemand die zichzelf is tegengekomen. Zichzelf in de ogen heeft leren kijken. Niet langer wegkijkt van wat hem niet bevalt. Zijn schaduwzijde niet verdringt en wegdrukt in zijn onderbewuste waar het dan rondspookt en ongecontroleerd en op de gekste momenten naar boven en naar buiten kan komen. Een mens die niet langer leeft in een gefantaseerde werkelijkheid. Zich niet blind staart op zijn ideaalbeelden en hoe het zou moeten zijn. Maar zich kan verhouden tot de complexe, weerbarstige werkelijkheid, met zichzelf kan leven en in het reine is gekomen.
Hoe word je dat eigenlijk, een heel mens? Ooit leerde ik dat heel worden niet iets groots en eenmaligs is dat je overkomt en dan af is. Heel worden gebeurt in talloze kleine momenten wanneer je ervoor kiest je toe te wenden naar de ander en in verbinding te treden.
Onder en achter Jakobs uiterlijke strijd met anderen ligt een innerlijke tweestrijd. Een strijd die hij vooral voert met zichzelf. Een strijd om de waarheid. Twee zielen wonen, ach, in zijn borst. Jakob verlangt er zijn hele leven naar Esau te zijn. Rabbijnen lezen in de naam Esau zoiets als: volledig ontwikkeld. Esau is alles wat Jakob niet is. Hij is een sterk man, vol energie. Een bekwame jager, een man van het veld. Een homo naturalis, man van de natuur. Iemand die zijn mannetje staat. Staande blijft in de struggle for life.
Jakob is geroepen tot een heel ander soort leven. Hij is niet bedoeld een man te zijn van de natuur maar een mens van wie de oren en vooral het hart zijn afgestemd op een stem voorbij de natuur. Op de oproep van de Schepper om te leven uit een verbond met Hem. Te bouwen aan een samenleving gebaseerd op rechtvaardigheid en mededogen, op recht en liefde.
Deze strijd tussen de twee zielen die wonen in Jakobs borst komt tot een ontknoping bij Pniël. Daar strijdt Jakob met de existentiële waarheid over wie hij ten diepste is en zou moeten zijn. De man die er altijd maar naar blijft verlangen om Esau te zijn. Of de man die zich geroepen weet mens van God te zijn en de weg van het verbond te gaan. Bij Pniël krijgt Jakob een heel eigen zegen. Niet die van rijk zijn of sterk of veilig. Niet een leven zonder conflicten. Ook Jakobs nieuwe naam, Israël, wijst immers op strijd. Maar in plaats van een strijd om Esau te zijn mag Jakob er nu voor strijden zichzelf te zijn. In plaats van zich vast te klampen aan Esaus hiel, mag hij zich vasthouden aan God.
Tweestrijd is in de Bijbel een regelmatig terugkerend thema. Ik proef het bij Paulus in Romeinen 7,18-19: ‘Ik wíl het goede wel, maar het goede doen kan ik niet. Want ik doe niet wat ik wil, het goede, maar juist wat ik niet wil, het kwade, dat doe ik.’ Ik denk aan Jezus’ tweestrijd in Getsemané: ‘Neem deze beker van Mij weg. Maar laat niet gebeuren wat Ik wil, maar wat U wilt.’ (Markus 14,36) Tegen zijn slapende leerlingen zegt hij daar en toen: ‘De geest is wel gewillig, maar het lichaam is zwak.’
Ook in het eerste deel van de Bijbel kom ik tweestrijd tegen. Het oorspronkelijke Hebreeuws van de Thora kent zelfs een apart leesteken waarmee tweestrijd wordt uitgedrukt. Het is de Sjalsjelet, die eruit ziet als een kleine bliksemschicht, soort zigzagbeweging. Het geeft aan dat het personage besluiteloos is en onzeker en worstelt met een innerlijk conflict. Deze sjalsjelet zien we in de Hebreeuwse Bijbel vier keer opduiken. Bij Jozef in Genesis 39,8 als hij weigert om met de vrouw van Potifar het bed te delen. Bij Lot die in Genesis 19,16 aarzelt als hij alles moet achterlaten om Sodom te ontvluchten. Bij Abrahams knecht Eliëzer die bij de put voor Isaak een vrouw zoekt. Hij verkeert in Genesis 24,12 in tweestrijd omdat hij mogelijk zelf in beeld zou komen als erfgenaam, als hij zonder huwelijkskandidaat terugkeert. En in Leviticus 8,23 krijgt Mozes een sjalsjelet wanneer hij Aäron inwijdt als hogepriester en door die taakverdeling zelf niet meer deze intimiteit met God in de tempel zal ervaren. Telkens staat er iets op het spel. Een tweestrijd tussen hebben of loslaten, claimen of dienen, houden of gunnen.
Zelf denk ik bij tweestrijd aan de Bijbelse figuur Jakob. Strijd typeert zijn hele leven. Al voor zijn geboorte vecht hij met zijn broer Esau. Hij strijdt met Esau om het eerstgeboorterecht en de zegen. Hij strijdt met Laban om diens dochters Lea en Rachel en om een eigen deel van de veestapel. En de meest bepalende ervaring van zijn leven is een worsteling in de nacht met God. Zijn beide namen roepen de sfeer van strijd op: Jakob: hij die de hiel vastpakt. Israël: hij die strijdt met God en mensen en wint.
Toen zeiden ze: ‘Laten we een stad gaan bouwen met een toren die tot in de hemel komt. Dan worden we heel beroemd. En als we in die stad blijven, raken we niet over de hele aarde verspreid.’
Genesis 11,4
De mensen in Babel bouwen voor zichzelf een toren bouwen. Ze willen voor zichzelf een naam maken. Ze willen het allemaal zelf voor het zeggen hebben, ze dulden niemand boven zich. Zien we het vandaag niet om ons heen? Dat mensen, wijzelf, God naar de kroon willen steken. Wanen onszelf God. We denken Hem niet nodig te hebben. Wetenschappelijk aantonen dat God niet bestaat. Zekerheden voor onszelf bouwen?
Zo willen mensen – in Babel en ook nu – zich een naam verwerven. Dat ze niet vergeten worden. Ze willen zichzelf verheffen. Opklimmen naar boven. Kapitaal, carrière. Misschien zelfs wel op godsdienstig terrein door ernstig en vroom te leven.
Ze willen zelf bepalen wat ze willen worden. Zo bouwen ze aan hun eigen torentje. Ik als middelpunt van de aarde.
Toen de geleerde Blaise Pascal was overleden werd ergens in de voering van zijn jas een stukje perkament gevonden. Daarop stonden een paar losse woorden, halve zinnen waarmee Pascal kennelijk een ervaring wilde beschrijven en vastleggen. De meest intieme ervaring die hem was overkomen, een ontmoeting met God. Op het papiertje stond met grote letters: VUUR! En daaronder: God van Abraham, God van Izaäk, God van Jakob. Niet van filosofen niet van geleerden. Zekerheid, zekerheid, gevoel, vreugde, vrede van God en Jezus Christus, Uw God zal mijn God zijn.
Zekerheid, zekerheid, dat schreef Pascal op dat kleine stukje perkament. Hij had kunnen kiezen voor het woordje: securité, wij kennen dat van het Engelse woordje security. Het is een soort van zekerheid zonder enig risico de zekerheid die volledige controle wil hebben.
Dat is de soort zekerheid van de polis van veiligheidsdiensten en verzekeringsmaatschappijen. Van de hoogste gebouwen van onze steden zeg maar.
Maar als Pascal schrijft: zekerheid, zekerheid, dan gebruikt hij heel bewust een ander woordje: certitudo. We kennen het van het Engelse certain. Dat is een ander soort van zekerheid, een zekerheid die durft te leven met onzekerheid. Een zekerheid die uit uithoudt te midden van vragen. En dat is wat Pascal vond in God. Niet een alles dekkende verzekering zonder eigen risico. Wel de zekerheid dat Hij er is en was en altijd zal zijn.
De God die afdaalt en mij en jou wegroept uit onze zelfgebouwde schijnzekerheden. Een God die afdaalt en mij en jou roept. Om in plaats van altijd maar te klimmen, ook zelf te leren af te dalen. Een God van onderweg die mij en jou uitnodigt om niet te verzanden, te blijven steken in vrome idealen en goede voornemens. Maar echt stappen te zetten on de richting van het goede leven. Leven met God is één groot avontuur. Als je Jezus volgt geef je het heft uit handen. Leven met God is één avontuur, soms hachelijk, soms spannend, maar altijd uitdagend. Want waar Hij je ook brengt, Hij is er altijd bij.
Met deze God heeft Pascal het gewaagd. Met deze God is ook Abram onderweg gebleven. Met deze God komen ook jij en ik nooit beschaamd uit.
Voor mij is het tegenovergestelde van angst niet controle, maar vertrouwen, als tegenwicht tegen de onzekerheid. Vertrouwen kijkt de onzekerheid echt in de ogen en kan dat aan omdat het vertrouwen de balans herstelt. Is controle over de manier waarop het leven gaat, niet vrijwel altijd een illusie? Hoe zou het zijn als we meer Godsvertrouwen hadden? Vertrouwen vraagt dat je buiten jezelf treedt, dat je je verbindt met anderen. Vertrouwen is de erkenning dat de ander een dragend deel is van jouw bestaan. Waar controle, als antwoord op angst, gevangen blijft binnen het schema van een individualistisch mensbeeld, treedt vertrouwen daarbuiten en laat het de ander toe als onmisbaar om mij in evenwicht te houden in crisistijden als deze…
Abraham moest Isaak offeren. Zijn enige zoon. Dat wil zeggen: hij was Abrahams enige hoop, de enige door wie men van nageslacht van Abraham zou kunnen spreken. In Isaak was al Abrahams verwachting samengetrokken. En dat was maar niet alleen al Abrahams menselijke verwachting, omdat Isaak de enige was die zijn eigen naam zou kunnen laten voortbestaan, maar vooral ook Abrahams geloofsverwachting. Isaak was de wonderzoon in wie al Gods beloften waren samengevat. Hij was zijn houvast, zijn onderpand, dat God ook verder zou doen wat Hij beloofd had. Veel eerder dan om de vraag of Abraham alles voor God over zou hebben, gaat het in deze proef dus om de vraag of Abraham, nu hij Isaak heeft gekregen, nog steeds wel alles van God zou verwachten. Iedereen die zichzelf een beetje kent, weet hoeveel zin zo’n beproeving heeft. Verwachten we dan ook nog alles, echt alles van Hem? Waar blijft onze verwachting op de Heer? Daarom is ook de boodschap voor ons niet zozeer de vraag of wij alles voor God over hebben, maar de vraag of wij alles van Hem verwachten willen. En dat werkelijk in de praktijk van ons leven. Niet maar met woorden — en ondertussen toch je eigen gang gaan — maar met daden. Hoe vaak gebeurt het ons niet dat wij, zodra wij weer een beetje grip op ons bestaan denken te hebben, in dezelfde beweging weer op eigen kracht en op eigen houtje gaan leven? Dat had bij Abraham toch net zo kunnen zijn? Maar dat blijkt niet zo. Abraham noemt ‘die plaats waar hij een ram heeft gevonden om die in plaats van zijn zoon te offeren’ maar niet ‘de Heer zal erin voorzien’ omdat hij daar net die ram gevonden had. Nee, hij noemt die zo, omdat dat het precies is, waar het in heel het verhaal om ging: de Heer stelde Abraham op de proef of hij inderdaad leefde uit die verwachting, dat de Here in alles zou voorzien, wat er ook gebeurde. En daaruit had hij inderdaad geleefd. God zal zichzelf voorzien van een dier voor het brandoffer, mijn zoon. Dat is werkelijk godvrezend zijn, niet maar de plichten van je geloof afwerken, God bewaren voor noodgevallen en verder je eigen gang gaan, niet maar zeggen dat je gelooft wat God zegt, maar er verder geen handen en voeten aan geven, maar leven vanuit de zekerheid dat God zal voorzien van wat nodig is, alles van Hem verwachten. Alles? Ja. Alles.
Maakbaarheid is een term die uitdrukking geeft aan de menselijke ambitie om het leed uit de wereld te krijgen, tragiek te verbannen en geluk te realiseren. Het draait bij maakbaarheid om het perfecte leven en de perfecte samenleving.
Vandaag manifesteert maakbaarheid zich in de prestatiemaatschappij. Wij zijn ons leven gaan begrijpen als een persoonlijk project dat wijzelf moeten laten slagen. Wanneer je leven mislukt, is dat je eigen schuld, had je maar harder moeten werken. Daarbij ligt de lat hoog: perfectie is de norm. De grootste vrees is middelmatigheid.
De prestatiemaatschappij wordt vergezeld door een preventiestaat. Die gaat nog sterker uit van maakbaarheid dan voorheen de verzorgingsstaat deed. Beleidsinterventies worden steeds ambitieuzer en indringender. In een preventiestaat ligt de focus niet meer op het compenseren van leed, maar op het voorkomen ervan. In de preventiestaat draait het om een zo lang mogelijk gezond en energiek bestaan. Dat vormt een robuuste basis om productief door het leven te gaan. Vandaag de dag bestrijden we vooral risico’s; van mógelijke gevaren, die zich kúnnen gaan voordoen. Ook hier is perfectie de eis: ons mag niets meer overkomen. En de overheid moet dat garanderen.
Dit gaat gepaard met intensieve leefstijlpolitiek: toezicht, monitoring en nudging (mensen een duwtje in de goede richting geven) zijn daarbij centrale beleidsinstrumenten, gericht op het beïnvloeden van het gedrag van individuen.
En dan ineens is er die coronacrisis. Het immense project om het noodlot uit te bannen wordt ruw verstoord. Net als velen koesterde ik in het begin de stille hoop dat corona een gamechanger zou zijn. Het coronavirus zou ons kunnen doen inzien dat maakbaarheid maar relatief is, dat tragiek en leed altijd onder ons zullen zijn, en dat we ons op een andere manier daartoe moeten leren verhouden. We werden gedwongen tot rust. Rust is bedoeld om het leven te vieren en vollediger mens te zijn. De lockdown (nu al de gedeeltelijke tweede) gaf bovendien de kans om aan het juk van de prestatiemaatschappij te ontkomen. Ineens zaten we allemaal thuis, met leeggeveegde agenda’s in een samenleving waar niets meer te beleven viel.
Ja, ja corona als gamechanger. Hoe kon ik zo naïef zijn? Nog onverzettelijker beten we ons vast in het ideaal van maakbaarheid. Als in een reflex schakelden we door naar een nóg hogere versnelling. Haast in een oogwenk maakten we ons bestaan coronaproof, christelijke organisaties en kerken inbegrepen, vertolkt in een onwaarschijnlijke hoeveelheid protocollen.
We noemen dit alles ‘veerkracht’… of is het een prestatiemaatschappij in overlevingsmodus? We zoeken ook driftig steun bij de preventiestaat. Die kreeg de wind nog meer in de zeilen. Het voortdurende mantra bij persconferenties is: ‘We zullen het virus eronder krijgen’. Elke besmetting is er één te veel en daarom gaan we voor de zekerheid maatregelen stapelen.
Natuurlijk gaat het volk op een gegeven moment morren. De preventiestaat moet wel de prestatiemaatschappij blijven bedienen. En die heeft nu wel lang genoeg stilgelegen, zo vinden we massaal. De fear of missing out wordt te groot; uitgestippelde life-events moeten doorgang krijgen. Daarom moet alles nu zo snel mogelijk weer normaal worden. Begrijp me goed: natuurlijk moet er gehandeld worden; een venijnig virus bedreigt volksgezondheid en zorgstelsel. Maar hoe lang kunnen en willen we dit nog volhouden? Wanneer is de rek uit onze veerkracht? En hoeveel preventiestaat kunnen we nog opbrengen, financieel en moreel? Wanneer gaan we ons serieus rekenschap geven van de fragiliteit en onzekerheid van het menselijk bestaan?
Wil de samenleving van morgen er anders uitzien, dan zullen we dit heilloze spoor moeten verlaten. We moeten toe naar een minder verkrampte omgang met maakbaarheid en een meer ontspannen manier van leven, waar de boog niet immer strak gespannen staat.
Bij uitstek de christelijk-sociale traditie biedt een variëteit aan bronwoorden voor deze heroriëntatie. Tragiek raken we nooit helemaal kwijt en we kunnen ons daar maar beter mee verzoenen. Dat begint met de kunst van het loslaten. Loslaten of stoppen resulteert in momenten van nietsdoen.
Uiteindelijk zal dit uitmonden in ‘gelatenheid’ en ‘rust’. De notie ‘gelatenheid’ uit de middeleeuwse mystiek kan hierbij helpen. Gelatenheid is het vermogen de dingen gewoon ‘te laten zijn’, zodat er ruimte ontstaat voor iets anders: onze vrijheid. Door de dingen te laten zijn wat ze zijn, stellen we grenzen aan de trivialisering van ons bestaan. We voorkomen dat de drift tot presteren en interveniëren oeverloos wordt. In de woorden van theoloog Erik Borgman: gelatenheid schept een bedding om te ‘leven van wat komt’. Het brengt fundamentele ontvankelijkheid voor de mogelijkheid dat dingen ons ‘toevallen’. In een ontspannen samenleving is een radicale herwaardering van rust nodig. Wij denken: ‘rust roest’ en beschouwen het als een noodzakelijk kwaad. Maar dat is een armetierig perspectief. Rust houden is evengoed een betekenisvolle sociale praktijk.
In de Bijbelse traditie is rust diep verbonden met festiviteit, ontmoeting en liturgie. De schepping van de wereld in het Bijbelboek Genesis vindt zelfs haar voltooiing in een rustdag. Rabbijn Abraham Joshua Heschel noemt de sabbat een ‘paleis in de tijd’, bedoeld om vreugdevol het leven te vieren en om vollediger mens te zijn.
Juist in de rust vallen ons dingen doe die er in de maakbaarheid vaak bekaaid afkomen, zoals gemeenschap, broederschap, solidariteit. Laten dit nu net zaken zijn die een vermoeide prestatiemaatschappij en een overspannen preventiestaat hard nodig hebben.
Brandend Zand 